12. SınıfCoğrafya
Coğrafya · 12. Sınıf · Doğal Sistemler
Bir bölgede hangi bitkilerin yaşayabileceği, büyük ölçüde sıcaklık ve yağış dengesiyle belirlenir. Fotosentez için ışık gerekir, ancak fazla ısınma buharlaşmayı artırıp su stresi yaratır. Bu nedenle bitki örtüsü, sıcaklığa değil büyük ölçüde ulaşılabilir su miktarına göre biçimlenir: yılda 250 mm'nin altında yağış alan bölgelerde bozkır, 400-800 mm arasında orman, daha fazlasında sık orman görülür. Yağış rejiminin dağılımı da önemlidir; yaz kuraklığı yaşayan bölgelerde maki, tüm aylara yağış dağılan bölgelerde iğne yapraklı veya yayvan yapraklı orman egemen olur.
İkinci faktör yükseltidir. Her 100 metrede sıcaklığın 0,5-1 °C düşmesi, aynı yamacın farklı kuşaklarında farklı bitki topluluklarının yer almasını sağlar. Akdeniz kıyısında 0-600 metrelerde maki, 600-1500 metrelerde karaçam ve meşe, 1500-2000 metrelerde yüksek dağ çayırları, 2000 metrenin üzerinde ise kar örtüsü ve buzul bulunur. Bu kuşaklanmaya yükselti kuşağı ya da yan etki denir. Aynı zamanda yükseltilen yağışın da dağılışı değişir: denizden gelen nemli hava yükselirken yağış bırakır, ardış yüz kurak kalır.
Türkiye, üç farklı iklim kuşağının kesiştiği bir yarımada olduğu için bitki çeşitliliği açısından zengindir. Kıyı Ege ve Akdeniz'de kızılçam ve zeytin baskındır; Karadeniz'de yağış bol olduğu için defne, kestane, kayın ve doğu çamı ormanları yer alır. İç Anadolu'nun karasal kesimlerinde bozkır otları, doğuda ise yükseklikle birlikte dağ çayırları ve nispeten seyrek ağaç toplulukları görülür. Bu zenginlik, iklim çeşitliliğinin yanı sıra engebeli arazi yapısının yarattığı mikro iklimlerle de açıklanır.
Doğal bitki örtüsü, iklim değişikliği ve insan baskısıyla yer değiştirir. Kuraklaşma sınırı kuzeye kaydıkça bozkır kuşağı genişler, orman sınırı geri çekilir. Yangınlar ve aşırı otlatma, bir bölgede geri dönüşü onlarca yıl süren değişiklikler bırakır. Bu yüzden dağılım haritaları yalnızca bugünü değil, değişimi de gösterir; karşılaştırmalı iki tarihli harita, baskının yönünü açıkça ortaya koyar. Sınavlarda ise genellikle yükselti kuşağı ile iklim ilişkisi ve Türkiye'de bir türün nerede yaşadığı birlikte sorulur.
Bir bölgenin bitki örtüsünü incelerken yalnızca tür listesi çıkarmak yetmez; türlerin neden orada bulunduğunu da göstermek gerekir. Bu amaçla üç temel yöntem birlikte kullanılır.
Bu yöntemler birlikte kullanıldığında "bu tür burada neden var, neden orada yok" sorusu kanıta dayalı biçimde yanıtlanır.
Aynı dağ yamacında yalnızca yükselti değiştiği için farklı bitki kuşakları oluşur. Kuşakları ayıran temel ölçüt sıcaklık ve süreklilikdir: yaz sıcaklığı düştükçe vejetasyon süresi kısalır.
| Kuşak | Yaklaşık Yükselti | Öne Çıkan Türler | Belirleyici Koşul |
|---|---|---|---|
| Ova / step | 0–500 m | Boş step, kır yerleşmeleri | Yaz sıcaklığı yüksek, yağış az |
| Makedonyen / karışık orman | 500–1500 m | Meşe, kayın, kavak | Yeterli yağış ve nem |
| Kayın kuşağı | 1500–2000 m | Kayın, ladin | Serin ve nemli yaz |
| Subalpin | 2000–2700 m | Ayıçiçeği, söğüt, sarıçam | Kısa vejetasyon süresi |
| Alpin / buzul | 2700 m üstü | Yosun, liken, çayır | Sürekli don ve rüzgâr |
Bu karşılaştırma tablosu, Türkiye'de bir türün hangi kuşakta yaşadığını soran hem bulgusal hem uygulamalı soruların tek kaynağıdır.
Aynı ilçede 300 m yükseklikte zeytinlik, 1200 m'de fındık bahçesi ve 1800 m'de mera bulunması olağandır; çünkü her üçü de farklı kuşakların ürünüdür. Coğrafya öğretmenleri bu ilişkiyi arazi çalışmasıyla öğretir. Ziraat mühendisi, yükseklik kuşağını bitkiye uygun ürün seçimi için; turizm ve otel yöneticisi ise mevsimlik konaklama planlaması için kullanır.
Karşılaştırma yaparken unutulmaması gereken nokta şudur: yükselti tek başına belirleyici değildir. Yamaç yönü, rüzgâra açıklık ve toprak derinliği de aynı yükseltikte farklı bir kuşak oluşturabilir. Bu yüzden bitki dağılışı iklim + yükselti + toprak üçlüsüyle açıklanır.
İklim, yükselti, toprak ve arazi faktörlerinin bitki örtüsü çeşitliliği ve yayılışı üzerindeki etkisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:
Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:
Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:
Soru: Bölgenin yıllık yağışı 600 mm ve tüm aylara dağılmıştır. Muhtemel örtü nedir?
Sonuç/cevap: Yayvan veya iğne yapraklı orman; nem süreklidir, yaz kuraklığı yoktur.
Daha ileri bir uygulama:
Soru: 2000'li yıllarda 1 400 m'de görülen orman sınırı 1 200 metreye inmiştir. Ne anlama gelir?
Sonuç/cevap: Orman kuşağı gerilemiştir; neden kuraklaşma, yangın veya insan baskısıdır.
Örnek 1: Yağış-Örtü İlişkisi konusunun adımları:
Bitki örtüsünü yalnızca sıcaklığa bağlamak: Asıl belirleyici ulaşılabilir su miktarıdır.
Yükselti etkisini ters yorumlamak: Yükseldikçe sıcaklık artmaz, azalır.
Ardış yüzü nemli sanmak: Yağış gölgesinde kalan yüz kuru kalır.
Maki ile ormanı karıştırmak: Maki, yaz kuraklığına dayanıklı çalı topluluğudur.
Dağılımı değişmez sanmak: Yangın, kuraklaşma ve insan baskısı dağılımı değiştirir.
Bitki türlerinin çeşitliliği ve dağılışı sıcaklık, yağış, yükselti, toprak, rüzgâr, yön ve insan etkisinin bileşimiyle belirlenir. Yağış miktarı örtüyü, yükselti ise kuşakları belirler; her 100 metrede sıcaklık 0,5-1 °C düşer. Ardış yüzler kuru, rüzgâr alan yüzler nemlidir. Türkiye'de kızılçam-zeytin (Akdeniz), defne-kayın (Karadeniz) ve bozkır (İç Anadolu) kuşakları iklim farklılığının sonucudur. Kuraklaşma ve insan baskısı, doğal örtünün yerini hızla değiştirmektedir.
Soru: Bir dağ yamacında 200 metreden 2 000 metreye kadar yükselti kuşaklarını çizerek her kuşakta beklenen bitki topluluğunu ve nedenini yazınız.
Örnek cevap: Puanlama anahtarı: En az dört kuşakların (maki, orman, dağ çayırları, kar-buzul) doğru aralıklarla yazılması 4 puan; her kuşak için beklenen topluluğun yazılması 4 puan; her seçim için sıcaklık ve yağış gerekçesinin verilmesi 4 puan; her 100 metrede 0,5-1 °C kuralının uygulandığının gösterilmesi 2 puan; çizim ve yazım 1 puan. Toplam 15 puan.
Bir bölgede hangi bitkilerin yaşayabileceği, büyük ölçüde sıcaklık ve yağış dengesiyle belirlenir. Fotosentez için ışık gerekir, ancak fazla ısınma buharlaşmayı artırıp su stresi yaratır. Bu nedenle bitki örtüsü, sıcaklığa değil büyük ölçüde ulaşılabilir su miktarına göre biçimlenir: yılda 250 mm'nin altında yağış…
Yağış miktarı ve rejimi bitki örtüsünü belirleyen en önemli etkendir.
Bitki örtüsünü yalnızca sıcaklığa bağlamak: Asıl belirleyici ulaşılabilir su miktarıdır. Yükselti etkisini ters yorumlamak: Yükseldikçe sıcaklık artmaz, azalır.
Yağış ↓ → bozkır; yağış ↑ → orman biçimlenir. · Her 100 metrede sıcaklık 0,5-1 °C düşer. · Yan etki: yükselti arttıkça bitki kuşakları değişir. · Ardış yüz kurak, rüzgâr alan yüz nemlidir.
Sıcaklık, yağış ve ışınımın bitki dağılışı üzerindeki etkisini açıklar. Yükselti ve yan etki (yükselti kuşakları) arasındaki ilişkiyi kurar. Toprak, nem ve rüzgârın bitki türlerine etkisini örneklerle değerlendirir.
Bir bölgede bitki örtüsünü en çok belirleyen etken hangisidir?
Doğru cevap: A) Ulaşılabilir su miktarı
Ulaşılabilir su miktarı kavramı Coğrafi Faktörlerin Bitki Türlerinin Çeşitliliğine ve Dağılışına Etkisi konusunun temel bir kavramıdır. Detaylar konu anlatımında verilmiştir.
Denizden gelen nemli havanın yükselip yağış bıraktığı yamaca ne ad verilir?
Doğru cevap: D) Ardış yüz
Nem yükselirken yüzeyi terk eder ve yağış bırakır; bu yüz yağış alır, ardış yüz kuru kalır.
Bir yamacın 400 metre ile 1 400 metreleri arasında sırasıyla maki, karaçam ve yüksek dağ çayırlarının görülmesi hangi olguyla açıklanır?
Doğru cevap: C) Yükselti kuşağı (yan etki)
Aynı yamacın farklı yükseltilerinde sıcaklık ve nem farkı yaratır; bu kuşaklanmaya yan etki denir.
Konu anlatımları hesapsız okunur. Quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Coğrafya için çalışma yolu
Konu anlatımları hesapsız okunur; quiz, slayt ve deneme için hesap gerekir.
Bu sayfa Coğrafi Faktörlerin Bitki Türlerinin Çeşitliliğine ve Dağılışına Etkisi konusunun anlatımını, kazanımlarını ve örnek sorularını içerir. Konuyla ilgili tüm sorular için testi çöz, diğer konular için DersTeders ana sayfasına geçebilirsin.
Bu konuyu çalış: hesap aç, ilerlemen kaydedilsin.
Hesap aç