İklim ve İklim Sınıflandırması

Konu Anlatımı

İklim ve İklim Sınıflandırması

İklim, belirli bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava koşullarının ortalaması ve bu ortalamaların değişkenliğidir. Tek bir günün hava durumu ile uzun yıllık ortalama arasındaki fark, ikisinin farklı zaman ölçeklerini incelediğini gösterir. Bir bölgenin iklimi ancak istasyonlarda düzenli olarak ölçülen değerler kullanılarak tanımlanabilir.

İklim öğelerinin ölçümü

İklimin temel öğeleri sıcaklık, yağış, basınç, rüzgâr, nem ve bulutluluktur. Sıcaklık, hava sıcaklığının belli bir yükseklikte ölçülmesiyle bulunur; yağış ise yüzeye düşen su miktarının toplanmasıyla ölçülür. Rüzgârın yönü ve hızı, basıncın belli aralıklarla kaydedilmesi ise ölçüm ağının temelini oluşturur.

Ölçüm istasyonlarının yer seçimi sonuçları doğrudan etkiler. İstasyonun gölge, yapı veya ağaçlık etkisinde kurulması ya da deniz kenarında bulunması, kaydedilen değerleri temsil edicilik açısından farklılaştırır. Bu nedenle bir iklim verisi okunurken ölçüm süresi, istasyon konumu ve ölçüm yüksekliği bilgileri önce denetlenmelidir.

İklimi etkileyen faktörler

İklimi etkileyen faktörler dört ana başlıkta incelenir. Enlem, ışınımın açıyla düşmesi nedeniyle sıcaklık ve gün uzunluğunu belirler. Yükselti, sıcaklığın dikey yönde azalmasına yol açar ve aynı yerde birbirinden çok farklı iklimler oluşturabilir. Denize uzaklık, sıcaklıkların yıllık değişimini yumuşatır. Yüzey şekilleri ve akıntılar ise yağışın dağılışını ve hava kütlelerinin hareketini etkiler.

Denize yakın bölgelerde sıcaklıkların yıllık genliği dar, iç kesimlerde ise geniştir. Yüksek dağların denizden gelen nemli havayı yükselterek yağış bırakması, yağışın yamaç yönüne göre değişmesini sağlar. Bu nedenle iki nokta arasındaki kısa mesafe, beklenmedik büyük farklar oluşturabilir.

İklim sınıflandırmaları

İklim sınıflandırmalarında temel ölçütler sıcaklık ve yağıştır. Bunların yanına su bütçesi ya da bitki örtüsü de eklenebilir. Sınıflandırma yöntemleri, hangi ölçütün temel alındığına göre farklı sonuçlar verebilir; bu nedenle bir bölgenin hangi sisteme göre sınıflandırıldığı belirtilmelidir.

Köppen sisteminde sıcaklık eşikleri ve bitki örtüsü birlikte değerlendirilir. Thornthwaite sisteminde ise yağış ile buharlaşma karşılaştırılarak suyun yetip yetmediği ortaya konur. İkinci yöntem, kurak ve yarı kurak bölgeleri ayırt etmede daha ayırt edicidir. Bu nedenle sınıflandırma sonucu, kullanılan sistemin adıyla birlikte verilmelidir.

İklim verisinin yorumlanması

İklim verisi yorumlanırken mutlaka ortalama, değişkenlik ve dağılım birlikte değerlendirilmelidir. Yalnızca yıllık ortalamaya bakmak, kurak dönemlerin uzunluğunu gizleyebilir. Bu nedenle aylık değerlerin grafiği çıkarılır; yağışın hangi aylarda, sıcaklığın ne zaman yükseldiği birlikte okunur.

Sonuç olarak iklim, ölçüm ve sınıflandırma zincirinin sonucudur. Ölçümün doğru yapılması, faktörlerin doğru tanınması ve sınıflandırmanın hangi ölçütlere dayandığının bilinmesi, bir bölgenin iklimini doğru yorumlamanın üç temel koşuludur. Bu üç adım atlanan bir yorum, ölçülebilir bir gerçeğe dönüşmez.

Ne Öğreneceğiz

İklim öğelerinin nasıl ölçüldüğünü, iklime etki eden faktörleri ve dünya genelinde kullanılan ikim sınıflandırmalarının ölçütlerini ele alır. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• İklim ile hava durumu arasındaki farkı açıklar ve açıklık getirir.
• Sıcaklık, yağış, basınç, rüzgâr ve nem gibi iklim öğelerinin ölçüm yollarını açıklar.
• İklimi etkileyen faktörleri etki alanlarına göre sınıflandırıp karşılaştırır.
• Dünya genelinde kullanılan ikim sınıflandırmalarının ölçütlerini karşılaştırır.
• Bir bölgenin iklim özelliklerini istatistik veriler yardımıyla yorumlar.
• İklim ile bitki örtüsü arasındaki ilişkiyi örneklerle açıklar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• İklim, tek bir günün değil çok yıllık ortalamaların ve değişkenliğin ifadesidir.
• Sıcaklığın yükseltiyle azalması dikey kuşakların nedeni olduğu kadar ikim sınıflandırmasının da temelidir.
• Yıllık yağış miktarı kadar yağışın yıl içine dağılımı da iklim özelliğidir.
• Denize yakınlık, sıcaklıkların yıllık değişimini yumuşatır ve nem oranını artırır.
• Köppen sınıflandırması sıcaklık ile bitki örtüsünü birlikte esas alır.
• Thornthwaite sınıflandırması suyun geliri ile buharlaşması arasındaki dengeye göre yapılır.
• İklim verisi yorumlanırken ölçüm süresi ve istasyon yerinin bilinmesi zorunludur.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir istasyonun en sıcak ayı 24 derece, en soğuk ayı 8 derece olarak verilmiştir. Yıllık sıcaklık farkı nedir?

1. En yüksek ve en düşük aylık ortalama değerler tespit edilir.
2. Değerler birbirinden çıkarılarak fark bulunur.
3. Bulunan fark, o istasyonun sıcaklık amplitüdü olarak kabul edilir.

Sonuç/cevap: Amplitüd 16 derecedir.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Yıllık yağışı 500 milimetre, yıllık buharlaşması 620 milimetre olan bir bölgede su açığı nedir?

1. Yağış ile buharlaşma değerleri karşılaştırılır.
2. Buharlaşma yağıştan büyükse aradaki fark su açığıdır.
3. Açık değeri, sulama ve içme suyu ihtiyacının karşılanmasında göz önüne alınır.

Sonuç/cevap: Su açığı 120 milimetredir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Amplitüd hesabı konusunun adımları:

1. En yüksek ve en düşük aylık ortalama değerler tespit edilir.
2. Değerler birbirinden çıkarılarak fark bulunur.
3. Bulunan fark, o istasyonun sıcaklık amplitüdü olarak kabul edilir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Hava durumunu iklim sanmak: Hava durumu kısa süreli bir hâldir; ise uzun yıllık ortalamaların ve değişkenliğin adıdır, bu yüzden ikisi karıştırılmamalıdır.

Yağış miktarını tek başına yeterli görmek: Yıllık yağış aynı olsa bile yağışın yaz aylarında ya da kış aylarında toplanması farklı iklimler oluşturur.

Enlem etkisini abartmak: Enlem sıcaklık ve gün uzunluğunu belirler ancak tek başına iklim tipini açıklamaz, çünkü yükselti ve denize uzaklık da etkilidir.

Sınıflandırmada tek ölçüt kullanmak: Yalnızca sıcaklığa ya da yalnızca yağışa bakmak, aynı sıcaklıktaki farklı alanları yanlış gruplandırabilir.

Özet

İklim, belirli bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlenen hava koşullarının ortalaması ve değişkenliğidir. Sıcaklık, yağış, basınç, rüzgâr, nem ve bulutluluk gibi öğeler istasyonlarda düzenli olarak ölçülür. İklimi şekillendiren başlıca faktörler enlem, yükselti, denize uzaklık, akıntılar ve yüzey şekilleridir. Sınıflandırmalarda sıcaklık ve yağış ölçüt olarak kullanılır; Köppen sistemi bitki örtüsü ile sıcaklığı birlikte değerlendirir. Thornthwaite sistemi ise su bütçesine göre nemlilik koşulunu öne çıkarır.

Kendini Dene

Soru: Sıcaklık ve yağış değerleri aynı olan iki bölgenin iklimi neden farklı olabilir, bu durumu örnekleyerek açıklayınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Aynı sıcaklık ve yağış değerlerinin verilmesi 2 puan; yağışın yıl içine dağılımının etkisi 3 puan; denize uzaklık ya da yükselti etkisinin açıklanması 3 puan; uygun bir karşılaştırmalı örnek 2 puan. Toplam 10 puan.