11. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Ölçünün tanımını yapar ve ölçülü ile ölçüsüz şiiri ayırt eder.
Hece ölçüsü ile aruz ölçüsünü karşılaştırır ve aruzun temel kavramlarını tanır.
Mısra biriminin ölçüsü, yapısı ve yazımı bakımından nasıl tanımlandığını açıklar.
Ölçü bozulmasının bilinçli bir ayrılma olduğunu anlar ve metinde uygular.

Ölçü düzenli kurulmuşsa ölçülü, düzensiz kurulmuşsa ölçüsüz şiirden söz edilir.
Türk halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.
Aruzun esası akdad ve fetedir olan bir ölçüdür.
Aruzda ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
Mısra; ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir ve şiirin en küçük birimidir.

Ölçü: hece sayısına dayanan ses düzeni | ölçülü (düzenli) | ölçüsüz (düzensiz ölçülü)
Hece ölçüsü: birimi hece | her dizede hece sayısı sabittir | halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsü
Türk şiirinde görülen hece ölçüleri: 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15, 16
Ölçü bozulması: nazımın şiir havasına uymayan yerde ölçüden bilinçli ayrılması
Aruz: Arapça ve Farsça kökenli | esası akdad ve fetedir
Aruzda ölçü çizgisi = birim | birimi tanımlayan ilk çizgi = serefe
Aruz birimleri: 2 birimli (mübtedâ, fâilât) | 3 birimli (müfâilâtü ma'nâ, müsennâ) | 4 birimli (müsâil, mütelâ)
Aruzda ölçüm: Arapça-Farsça sözcük harf sayısıyla, Türkçe sözcük hece sayısıyla; kafiyeden önceki kısım cinâh'tır

Ölçü bozulmasını ölçüsüz şiir sanmak: Ölçü bozulması düzenin bilinçli biçimde bozulmasıdır ve şiirin havasıyla ilişkilidir. Ölçüsüz şiirde ise düzen baştan kurulmamıştır; ikisi arasındaki fark bilinçli olup olmamaktır.
Birim ve serefe terimlerini karıştırmak: Ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir. İki terim yer değiştirildiğinde aruz sorularının çoğu yanlış cevaplanır.
Aruzun Türkçeye hiç uymadığını düşünmek: Aruz Arapça ve Farsça kökenlidir ve bu iki dildeki sözcükleri harf sayısıyla ölçer. Türkçeye her zaman uymaz ama Türkçede aruz kullanılmaya devam eder; yalnız hece ölçüsü yaygınlaşmıştır.
Ölçüyü yalnız hece sayısıyla açıklamak: Hece ölçüsünde birim hecedir ve sayı sabittir. Aruzda ise ölçülen şey kalıplardır; bu yüzden iki ölçüyü aynı ölçütle açıklamak eksik kalır.
Mısrayı satırla özdeşleştirmek: Mısra; ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir. Yalnız satır kaydına bakarak mısra sayısı belirlemek, bu üç ölçütü gözden kaçırır.

Ölçü sorusunda önce ölçünün düzenli olup olmadığına bakın; düzen yoksa ölçüsüz, varsa ölçülü şiirden söz edersiniz.
Aruz sorularında önce birim mi serefe mi sorulduğunu belirleyin; iki terimi karıştırmak en sık yapılan hatadır.
Ölçü bozulmasında sapmanın anlamla ilişkisini denetleyin; sapma anlamsızsa hata, anlamlıysa bilinçli ayrılmadır.
Hece sayımında noktalama işaretlerini ve ekleri ayrı değerlendirin; ölçü bulma ile mısra bulma aynı işlem değildir.
Türk halk şiiri sorulduğunda aklınıza 8'li hece ölçüsü gelsin; bu, Türk şiirinin en sık sorulan ölçüsüdür.