11. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Âşık, Divan ve Tanzimat Edebiyatı — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Âşık edebiyatının nazım birimini, ölçüsünü ve temalarını tanır.
- Divan edebiyatının nazım biçimlerini, sanatlarını ve akımlarını açıklar.
- Tanzimat Dönemi'nin dergilerini, konularını ve yazarlarını eşleştirir.
- Dönemleri birbirinden ayıran ölçü, üslup ve dil özelliklerini karşılaştırır.
Önemli noktalar
- Mısra, ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan dizedir; şiirin en küçük birimidir.
- Tanzimat'ın diğer dergileri İbret, Tezkire-i Fânî, Münif-i Efendi ve Servet-i Fünun'dur.
- Tanzimat konuları ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik ve hurafedir.
- Tanzimat'ta düzyazı (makale, eleştiri, mektup, gezi yazısı) gelişmiş, nazımda hem aruz hem hece ölçüsü kullanılmıştır.
- Tanzimat yazarları arasında Namık Kemal, Tevfik Fikret, Şinasi, Ziya Paşa, Recaizade Mahmut Ekrem, Ahmet Mithat ve Samipaşazade Sezai sayılır.
- Divan edebiyatının saray ve çevresinde gelişmesi, halktan uzaklaşmasının başlıca nedenidir.
Formüller ve kurallar
- Âşık edebiyatı: 13-14. yüzyıldan itibaren | nazım birimi: kol | ölçü: 8'li hece ölçüsü
- Âşık: saz çalan ve halk hafızasından (ezberden) söyleyen kişi; öğrenme yolu çıraklıktır
- Âşık edebiyatı temaları: aşk, ayrılık, vatan, kahramanlık, gurbet, zulüm, atasözü
- Divan edebiyatı: 14.-17. yüzyıl | saray ve çevresi | nazım birimi: kendi (mısra) | ölçü: aruz
- Divan nazım biçimleri: gazel, şarkı, rubâî, kıt'a, kaside, mesnevî, tarih, müamma
- Divan söz sanatları: tevriye, istiare, mübalağa, kinaye, tarih, telmih, irşat
- Divan akımları: dinî-tasavvufi (Mevlana, Yunus Emre, Hacı Bektaş Veli) | halka açık (Âşık Yunus Emre, Dadaloğlu, Karacaoğlan)
- Tanzimat: 1830 II. Meşrutiyet | ilk dergi Tercüman-ı Ahvâl (1832) | özgün ilk tiyatro: Şinasi, Şair Evlenmesi
Sık yapılan hatalar
- Âşık edebiyatının ölçüsünü arruz sanmak: Âşık edebiyatında ölçü 8'li hece ölçüsüdür ve nazım birimi kol. Aruz, Divan edebiyatının ölçüsüdür; bu ikisi karıştırıldığında dönem bilgisi çöker.
- Tanzimat'ın ilk dergisini Servet-i Fünun sanmak: Servet-i Fünun Tanzimat'ın dergilerinden biridir ama ilk edebiyat dergisi değildir. İlk edebiyat dergisi Tercüman-ı Ahvâl'dır ve 1832 yılında çıkmıştır.
- Mısrayı iki dize anlamına getirmek: Mısra, ölçüsü, sözdizimsel yapısı ve yazımı bakımından birbirinden ayrılan tek dizedir. Nazım birimi kendi (mısra) ifadesi bu bütünlüğe işaret eder.
- Dinî-tasavvufi akımı halka açık akımla aynı isimlerle anmak: Yunus Emre dinî-tasavvufi akımın, Âşık Yunus Emre ise halka açık akımın temsilcisidir. Aynı soyadı taşımaları akımların aynı olduğu anlamına gelmez.
- Tanzimat'ın ilk tiyatro eserini çeviri eser sanmak: Dönemde ilk çeviri tiyatro eserleri de sahnelenmiştir, ancak özgün ilk tiyatro Şinasi'nin Şair Evlenmesi'dir. Özgün ve çeviri ayrımı yapılmazsa soruda iki seçenek çakışır.
Hızlı tekrar ipuçları
- Dönem sorularında önce ölçüyü sorun; ölçü bilgisi dönemi tek başına ele verir.
- İlk ibaresi geçen sorularda dergi adlarını sırayla hatırlayın; Tercüman-ı Ahvâl, Servet-i Fünun sıralaması sınavda işe yarar.
- Eser ile yazar eşleştirmesinde eserin konusundan yola çıkın; konusu hatırlanmayan eserde ezber zorlanır.
- Divan edebiyatında gazel, şarkı, rubâî, kıt'a, kaside, mesnevî, tarih, müamma başlıklarını tek tek tanıyın; nazım biçimi soruları doğrudan bunları sorar.
- Tanzimat konularını (ayna zammı, kadın, kölelik, tembellik, hurafe) liste hâlinde ezberleyin; metin konusunun dönemini bulmakta işe yarar.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Âşık, Divan ve Tanzimat Edebiyatı konusunun çözümlü sorularını çöz.