Söz Sanatları ve Metin Çözümleme — Çalışma Sayfası

Bu konuda öğrenecekleriniz

• Söz sanatlarını tanımlar ve birbirinden ayırt eder.
• Bir metinde geçen söz sanatını metinden çıkan kanıtlarla gösterir.
• Sanatın metnin anlamına ve yapısına katkısını açıklar.
• Metin çözümlemesinde sanatı bulma adımlarını uygular.

Önemli noktalar

• Sanatta anlatılan şey değil anlatım biçimi değişir; bu yüzden aynı olay farklı sanatla farklı etki uyandırır.
• Benzetmede benzetme edatı bulunur, istirede bulunmaz; bu ayrımın temel ölçütüdür.
• Mecaz-ı mürsel, benzetmeden doğan ve benzetme edatı taşımayan istiadir.
• Teşhis insan dışı varlığa, tezat karşıt kavramlara, mübalağa ise gerçekte olmayan büyüklük ya da küçüklüğe yönelir.
• Hüsn-i talil ile hüsn-i tağlib aynı tekniğin iki yönüdür: biri övme, diğeri yerme yapar.
• Metin çözümlemesinde sanat adı vermeden önce metinden alıntı yapılmalı ve tanımla denetlenmelidir.

Formüller ve kurallar

• Söz sanatı: düşünceyi daha etkili kılmak için kullanılan özel anlatım biçimi
• Benzetme = varlık + benzetme edatı (gibi, kadar) | İstiare = benzetmesiz sözcüğün başka anlamda kullanılması
• Mecaz-ı mürsel = benzetmeden doğan istiare; gibi, kadar edatı bulunmaz
• Teşhis: insan dışı varlığa insan özelliği | Tezat: karşıt kavramları yan yana getirme
• Mübalağa: olayı olduğundan çok büyük gösterme ya da küçültme
• Tasvir: görünen nesnelerin ayrıntılı anlatımı | Tenasüp: benzer sesli sözcüklerin yinelenmesi
• Cinas: gerçek anlamıyla değil başka anlamıyla söyleme
• Hüsn-i talil: güzel olan tarafı övme | Hüsn-i tağlib: çirkin olan tarafı yerme
• İnat: düşünceyi karşıt görüşe rağmen savunma | Akrostiş: dize başı harflerinin anlamı

Sık yapılan hatalar

• Benzetme ile istiayı ayırt etmemek: Ayırt edici ölçüt benzetme edatıdır. Benzetmede gibi, kadar gibi edatlar ve benzetilen varlık açıktır; istirede benzetme yapılmadan sözcük doğrudan başka anlamda kullanılır.
• Mecaz-ı mürseli istiare sanmak: Mecaz-ı mürsel, benzetmeden doğan fakat benzetme edatı taşımayan istiadir. Yalnız edat bulunmadığını görüp istiare demek eksik kalır; yapının benzetmeden doğmuş olması da denetlenmelidir.
• Mübalağayı yalnız büyütmekle sınırlamak: Mübalağa, olayın olduğundan çok büyük gösterilmesi ya da çok küçültülmesidir. Yalnız büyütme yönünü bilmek, küçültme yönünü gözden kaçırır.
• Hüsn-i talil ile hüsn-i tağlibi ters sıralamak: Güzel olan tarafı övme sanatı hüsn-i talil, çirkin olan tarafı yerme sanatı hüsn-i tağlibdir. İkisi aynı tekniğin iki yönü olduğu için karıştırılması sık görülür.
• Sanatı alıntısız isimlendirmek: Sınavda sanat adının yanında metinden alıntı getirmek zorunludur. Alıntı olmadan verilen sanat adı, tanım denetlemesini geçemez.

Hızlı tekrar ipuçları

• Sanat sorusunda önce tanımı hatırlayın, sonra metinde o tanıma uyan yapıyı arayın; tanımsız metin taramak sonuç vermez.
• İstiare ile benzetime karar verirken tek soru sorun: metinde benzetme edatı var mı?
• Hüsn-i talil ile hüsn-i tağlibde metnin tonuna bakın; övgü ağırlıklı mı yerme ağırlıklı mı olduğunu ayırt etmek işi kolaylaştırır.
• Her sanat için bir ayırt edici ölçüt not edin; sınavda şıkları elerken bu ölçütü doğrudan uygulayın.
• Cevapta yalnız sanatın adını yazmak yetmez; metinden alıntı ve tanıma uygunluk açıklaması ekleyin.

Kendini dene

Bu sayfayı okuduktan sonra Söz Sanatları ve Metin Çözümleme konusunun çözümlü sorularını çöz.

Konu anlatımına dön · Hesap aç, ilerlemen kaydedilsin