11. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Sözdizimi ve Bilimsel Dil Bilgisi — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Cümlenin zorunlu ve tümleç görevindeki ögelerini belirler ve yüklem çözümleme yöntemini uygular.
Öznel-nesnel, edilgen ve öznesiz yükleme sahip cümleleri örneklerle ayırt eder.
Cümleleri yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırır.
Sözdizimi düzlemlerini tanır ve bağlaç seçimini özne-yüklem ilişkisine göre yapar.

Özne ve yüklem cümlede zorunludur; nesne yalnız geçişli fiillerde bulunur.
Edilgen yükleme sahip cümlede özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz: Ödevler yazıldı.
Öznesiz yükleme sahip cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez: Annesine bir mektup yazılmış.
Sıralı cümleler virgülle bağlanır ve özne ile yüklem aynıdır; bağlı cümlelerde özne ya da yüklem farklıdır.
Yapısına göre birleşik cümlede yüklem özneye bağlı değildir: Gelen kişi müdürümüz.
Sözdizimi düzlemleri dört basamakta kurulur: sözcük, öbek, öbek-cümle, cümle-cümle.

Yükleme sahip cümle üç tipte: öznel-nesnel | edilgen | öznesiz
Özneyi bulma yöntemi: yüklemi bul → kim? → özne → neyi, kimi? → nesne
Şart cümlesi dört hâl: gerekirdi | gerekiyordu | gerekecek | gerekir
Cümle sınıflandırması: yüklemine göre (3) | yükleme göre (fiil cümlesi, isim cümlesi) | anlamına göre (5) | yapısına göre (4)
Yapısına göre cümleler: basit, birleşik, sıralı, bağlı
Bağlaç seçimi: özne-yüklem aynı → ve, de, da, hem de, hem...hem, ya da, veya, ile | özne ya da yüklem farklı → çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki
Sözdizimi düzlemleri: sözcükler arası → öbekler arası → öbek-cümle arası → cümle-cümle arası

Yükleme görevli sözcüğü bulamamak: Öge bulma işine yüklemle başlanır; önce yüklem işaretlenmeden özne aranmaya çalışılırsa sonuç yanlış bulunur.
Edilgen yapıyı öznesiz yapıyla karıştırmak: Ödevler yazıldı cümlesinde özne vardır ama yüklemden sonra gelir; öznesiz yapıda ise özne yüklemde gizlidir. İkisinin ayrımı öznenin konumuna bakılarak yapılır.
Bağlaç seçiminde özne-yüklem ilişkisini göz ardı etmek: Özne ve yüklem aynı olduğunda çünkü bağlacı kullanılmaz; bu bağlaç özne ya da yüklemin farklı olduğu durumlara saklanır.
Yapısına göre cümle türlerini karıştırmak: Basit, birleşik, sıralı ve bağlı ayrımı öge sayısından çok özne-yüklem bağlantısının kurulup kurulmadığıyla ilgilidir.
Sözdizimi düzlemlerini cümle düzeyiyle karıştırmak: Çok güzel bir ev öbeği cümle değildir; bu yüzden ikinci düzlemde değerlendirilir.

Öge sorularında önce yüklemi bulun, sonra soruları yükleme sorun; cümleyi baştan sona okuyup özne aramak yerine bu yol her zaman işe yarar.
Yükleme sahip cümle tipini belirlerken öznenin yüklemden önce mi sonra mı geldiğini işaretleyin; konum, tipten daha güvenilir bir ölçüttür.
Bağlaç sorularında iki cümlenin öznesi ile yüklemi karşılaştırın; ikisi de aynıysa birleştirme bağlacı, farklıysa neden ya da karşıtlık bağlacı aranır.
Cümle sınıflandırmasında tek cümleyi dört ölçütle ayrı ayrı etiketlemek, sorunun karışmasını önler.
Şart cümlesinde zaman yönünü çatı ekinden okuyun; -dı/-r ekleri geçmişe, -ecek geleceğe işaret eder.