11. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Ses Bilgisi ve Morfoloji Tanımları — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Ses bilgisi ile biçim bilgisinin konularını ayırt eder ve tanımlar.
Ünsüz yumuşaması, benzeşmesi ve kaynaştırmasını örneklerle uygular.
Bir sözcüğe ad çekim eki eklerken sert-yumuşak ve düz-yuvarlak uyumunu kullanır.
Hece kurallarını uygulayarak sözcükleri doğru böler ve vurgunun düştüğü sesi belirler.

Ünsüz yumuşaması ek başındaki ünsüze, ünsüz benzeşmesi ise sözcüğün kendi içindeki komşu ünsüze uyumdur.
altı → ağdı, altın → ağdın ve kırk kaynaştırma örneğidir; iki ünsüz tek ünsüze inmiştir.
Bulunma ve ayrılma hâllerinde sert ünsüze biten kökler -ta, -ten alır: kitapta, topraktan.
İyelik eki kökün son ünsüzüne göre yumuşar: gözüm, evim.
Düzenli fiil tabanı -dık, -dı, -du, -dü ekleri çıkarılarak bulunur: gör, sev, git.
Yalın hâlde kullanılan ad zamiri ad tamamlayıcısı, ekli hâlde kullanılan -fiil zamiri nesne olur.

Türkçe alfabesi: 29 harf = 8 ünlü + 21 ünsüz
Sert ünsüzler (7): ç, f, h, k, p, s, t | Yumuşak ünsüzler (7): b, c, d, g, ğ, v, z | Nötr ünsüzler (7): j, l, m, n, r, ş, y
Ünsüz olayları: yumuşama (kök ünsüzü → ek başındaki ünsüz), benzeşme (sözcük içi komşu ünsüz), kaynaştırma (iki ünsüz → tek ünsüz)
Hece kuralı: hece ünlüyle başlar, ünsüzle biter
Vurgu: 4 hecede 1. ve 3., 5 hecede 2. ve 4., 6+ hecede 3. seste
Ad çekimi 4 adım: kökü bul → son ünsüze bak (sert/yumuşak) → son ünlüye bak (düz/yuvarlak) → eki seç
Bulunma ve ayrılma ekleri yumuşamaz; yumuşama yalnız -a/-e ekinde görülür: kitap → kitabı

Yumuşamayı benzeşme sanmak: bıçak → bıçağım örneğinde ek başındaki ünsüze uyum vardır, bu yüzden olay ünsüz yumuşamasıdır. Benzeşme ise boğaz, yağış gibi sözcüklerde görülen sözcük içi uyumdur.
Yumuşak ünsüze biten köklere -ta eklemek: ev ve göz yumuşak ünsüze bittiği için bulunma hâli evde, gözde olur. -ta eki yalnız sert ünsüze biten köklerde kullanılır.
Bulunma hâlinde yumuşama beklemek: yumuşama yalnız -a, -e ekinde görülür; bu yüzden kitapta yazılır ama kitabı yazılır.
İyelik ekini sert yazmak: gözüm ve evim örneklerinde iyelik eki kökün son ünsüzüne uyup yumuşamıştır; gözün ve evin biçimleri bu iki çekimde kullanılmaz.
Fiil tabanını gizleyen ek çıkarılmasını atlamak: düzenli fiil tabanı -dık, -dı, -du, -dü ekleri çıkarılarak bulunur; örnek olarak sevdikten seve- tabanı çıkarılır.

Ad çekiminde önce kökü yalın bırakın, sonra son ünsüze ve son ünlüye bakın; iki denetim birlikte yapılınca hata oranı hızla düşer.
Ünsüz değişimini görünce kendinize şu soruyu sorun: değişen ünsüz ek başında mı var, yoksa sözcüğün içinde mi? Cevap, olayın adını doğrudan verir.
Hece bölürken ekleri ayrı yazın ama hece sayımında ayrı sayın; git-mek yazımı iki, iki heceli bir sözcüktür.
Sıfat ile zarfı ayırmak için sözcüğün sözdizimindeki yerine bakın: isimden önce gelen niteleyen sözcük sıfat, fiili belirleyen sözcük zardır.
Zamir sorusunda ekin varlığına bakın: ek yoksa ad tamamlayıcısı, ek varsa nesne sorusuyla karşılaştırın.