Türk Hukuk Gelenekleri ve Yazılı Düzenlemeler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Türk toplumunda gelenekten yazılı hukuka uzanan yoğun bir dönüşümü inceleyeceğiz. Töre, yasa ve örf-âet geleneklerin yanında İslâmî hukukun getirdiği şer’î kuralları ve bu ikisinin bir arada işleyişini ele alıyoruz. Konunun sonunda Türk hukuk düzeninin temel taşlarını ve tarihî sürekliliğini açıklayabileceksiniz.

Ön bilgi

İlk Türk topluluklarında devleti ayakta tutan kurallar çoğunlukla sözlü olup kuşaktan kuşağa aktarılırdı. Bu çağdaş düzenin temel taşı töre olup toplumsal hayatın her alanını düzenlerdi. Hükümdarın buyruğu ise yasa olarak adlandırılırdı ve devletin düzeni için bağlayıcıydı.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Toplulukta nesilden nesile aktarılan ve yazılı olmayan bağlayıcı kurallara töre denir. Hükümdarın devlet düzeni için çıkardığı genel ve bağlayıcı hükümlere yasa, uzun süreli alışkanlık hâline gelmiş toplumsal kurallara örf-âdet denir. İslâmiyetin kabulünden sonra devlet hukukuna giren dini kurallara şer’î hukuk, onu yorumlayan ilme ise fıkıh adı verilir. Türk gelenekleriyle İslâmî hukukun bir arada işlediği düzene Türk İslâm hukuku denir.

Basit örnek

Göçebe bir toplulukta bir kişi komşusunun hayvanına zarar verirse bu olay rastgele çözülmez. Törenin öngördüğü tazminat kuralları uygulanır; hükümdarın âdeti ise devlet düzeni için ek bir yasa getirebilir. Böylece bireyler arasındaki uyuşmazlık kurallara bağlı olarak yatışır.

Adım adım çözüm

Bir tarihî olayda hangi hukuk kuralının işlediğini anlamak için önce olayın toplumsal mı devlete mi dair olduğunu ayırın. Toplumsal alanda töre ve örf-âdete, devlet alanında yasaya bakın. İslâmî düzenin egemen olduğu dönemlerde şer’î hukuku da göz önünde bulundurun. Bu üç adım, Türk hukuk düzeninin katmanlarını okumanızı sağlar.

İleri örnek

İslâm’ın kabulünden sonra Türk devletlerinde gelenekler bir anda ortadan kalkmamış; yeni dini kurallarla bir arada işlemeye devam etmiştir. Karahanlı hükümdarı Satuq Bughra Han döneminde İslâm devlet dini hâline getirilirken Türk töresi de yaşamına yansıtmaya devam etmiştir. Bu durum, hukukta kökten kopuş yerine sürekli bir dönüşüm olduğunu gösterir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Türk hukuk geleneğinin temel kaynaklarını aşağıdaki tabloda karşılaştırabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Öğrenciler İslâm’ın kabulünden sonra tüm Türk töresinin yok olduğunu düşünür; oysa töre ile şer’î hukuk uzun süre bir arada işlemiştir. Bir başka yanlış anlama, yasa ile töreyi aynı şey saymaktır; yasa hükümdarın buyruğu iken töre toplumun kendi kuralıdır. Yine hukuku yalnız ceza ile sınırlandırmak yanlıştır; miras, nikâh ve ticaret de hukukun konusudur.

Özet

Türk hukuk geleneği töre, yasa ve örf-âete dayanan sözlü bir düzenden İslâmî hukuk ve yazılı kanunlarla zenginleşen bir yapıya dönüşmüştür. Orhun yazıtları bu geleneğin ilk yazılı kaynaklarıdır. İslâm’ın kabulünden sonra şer’î hukuk töreyle birleşerek Türk İslâm hukukunu oluşturmuştur.

Kendini dene

Töre, yasa ve şer’î hukuk arasındaki farkı kendi cümlelerinle açıkla. Bir olayı hem töre hem de yasa açısından nasıl değerlendireceğini örnekle. Sonra Türk İslâm hukukunun bu üç kaynağı nasıl birlikte çalıştığını kısaca yaz.