İlk Türk Devlet Yönetimi ve Devlet Geleneği

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

İlk Türk devletlerinde devleti yöneten kurumları, ülke yönetimindeki paylaşım biçimini ve bu geleneğin sonraki Türk devletlerine nasıl aktarıldığını ele alıyoruz. İskitlerden tutuklarına, Hunlardan Göktürklere, Uygurlardan Karahanlı ve Selçuklu düzenine kadar devlet yönetiminin çerçevesini çizeceğiz. Amaç tarihleri ezberlemekten çok devleti ayakta tutan kurumları anlamaktır.

Ön bilgi

İlk Türk toplulukları göçebe ve yarı göçebe hayat sürdüğü için devlet, kabile ile oymakların bir araya gelmesiyle kurulmuştur. Bu yapıda hükümdar tek başına karar vermez; soyluların ve reislerin katıldığı bir meclisle ortak karar alınırdı. İlk Türkçe yazmalarda bu meclis Kurultay olarak anılır ve devletin en üst karar organıdır.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Devletin başındaki hükümdara Kağan ya da Han denir; kağanın gücü gelenek, yasa ve boy liderlerinin desteğine bağlıdır. Oymakların bir araya gelip devlet işlerini görüştüğü meclise Kurultay, kağan soyundan gelen ve devletin batı kanadını yöneten üst düzey yöneticiye Yabgu, oymağın askerî ve idari başı olan kişiye Bek, ilin emniyet ve vergi işlerine bakan kişiye Tutuk denir. Kuşaktan kuşağa aktarılan bu yönetim biçimine ise devlet geleneği adı verilir.

Basit örnek

Orta Asya bozkirlerinde göçebe bir oymak birliğinin başında, boy reislerinin kurultayda onayladığı bir hükümdar durur. Bu hükümdar tek başına hükmetmez; sefere kimin gideceği, yeni bir yerleşim yerinin seçilip seçilmeyeceği ve vergilerin nasıl toplanacağı kurultayda konuşulur. Böylece devlet, tek bir kişinin isteğine değil, topluluk iradesine dayanır.

Adım adım çözüm

Bir Göktürk boyunun yönetim kurumlarını çıkarmak için önce devletin başındaki hükümdarı belirleyin. Ardından kararların alındığı meclisi ve bu meclise katılan reisleri tespit edin. Son olarak oymağın askerî başlığını, ilin emniyet görevlisini ve devleti yöneten makamları sıralayın. Bu üç adım, herhangi bir İlk Türk devletinin yönetim yapısını okumanızı sağlar.

İleri örnek

Göktürk Devleti, ilgili kaynaklarda ağır bir iç karmaşa yaşayarak dağıldığında yönetim kurumları ortadan kalkmamıştır. Kağan soyundan gelen İlteriş, 682 yılında boyları yeniden toplayarak Doğu Göktürk Devletini yeniden kurmuştur. Bu olay, Türklerde devlet kurmanın yalnızca tek bir aileye bağlı bir olay değil, kurultayda onay bulan kurumsal bir gelenek olduğunu gösterir.

Kavram karşılaştırma tablosu

İlk Türk yönetimindeki temel makam ve kurumları aşağıdaki tabloda karşılaştırabilirsiniz.

Sık yapılan hatalar

Öğrenciler İlk Türk devletlerindeki yönetimi tek kişinin saltanatı olarak düşünür; oysa bu devletlerde kararlar kurultayda alınmıştır. Yaygın bir yanlış anlama, İpek Yolu ticaretinin güvenliğinin devlet düzeni olmadan sağlandığını sanmaktır. Aslında kervanların korunması merkezî devlet otoritesine bağlıydı. Bir başka hata, boyların tamamen eşit ve hiyerarşisiz olduğunu düşünmektir; kaynaklarda kağan ile beklik arasında açık bir ayrım görülür.

Özet

İlk Türk devlet yönetimi, kurultayda alınan kararlara, kağan ile yabgu gibi mirasî makamlara, beklik ve tutuk gibi yerel yöneticilere dayanıyordu. Bu kurumlar Hun ve Göktürk döneminden itibaren yazılı kaynaklara geçmiş ve sonraki Türk devletlerine aktarılmıştır. Devlet geleneğini anlamak, hem bozkir siyasetini hem de Anadolu'ya gelen toplulukların yönetim biçimini açıklar.

Kendini dene

İlk Türk devlet yönetiminde kurultayın işlevini, kağan ile yabgunun yetkilerini ve bu kurumların sonraki Türk devletlerine etkisini kendi cümlelerinle açıkla. Ardından bir boyun yönetim şemasını kağandan tutuğa doğru sıralayan bir çizim yap.