Osmanlı ve Büyük Güçler (1774-1914)

Konu Anlatımı

Küçük Kaynarca Antlaşması (1774)

Rusya ile imzalanan bu antlaşma Osmanlı için ağır sonuçlar doğurdu. Rusya'ya Karadeniz'de üstünlük ve Doğu Kilisesine bağlı halkın koruyuculuğu hakkı verildi. Bu tarih, Osmanlı'nın dağılma sürecinin başlangıcı sayılır.

Şark Meselesi

Avrupa devletlerinin Osmanlı topraklarını paylaşma ve azınlıkları kullanma politikasına Şark Meselesi denir.

Denge Siyaseti

Osmanlı, büyük güçler arasındaki çıkar çatışmalarından yararlanarak varlığını sürdürmeye çalıştı. Kırım Savaşı sonrası Paris Antlaşması (1856) ile toprak bütünlüğü geçici olarak güvence altına alındı.

Berlin Kongresi (1878)

93 Harbi sonrası imzalanan Ayastefanos Antlaşması Avrupa devletlerini rahatsız etti. Berlin Kongresi'nde Osmanlı toprakları yeniden düzenlendi; Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsız oldu.

Yeni Çağın Avrupa'sında Zihinsel Değişim

15. yüzyıldan itibaren Avrupa'da Skolastik düşüncenin yerini yeni arayışlar almıştır. Rönesans ile sanat ve bilimde antik kaynaklara dönüş yaşanmış, insan merkezli Hümanizm anlayışı doğmuştur. 1517'de Martin Luther'in başlattığı Reform, kilise otoritesini sarsmış ve Avrupa'yı Katolik-Protestan ayrımına götürmüştür. Aynı dönemde Kopernik, Kepler ve Galilei'nin çalışmaları, evrenin gözlem ve matematikle anlaşılacağını göstermiş; din ile bilim alanları birbirinden ayrılmaya başlamıştır.

17. yüzyıl, felsefe tarihinde Yeni Çağ felsefesinin doğuşuna sahne olmuştur. Descartes, "Düşünüyorum, öyleyse varım" diyerek bilginin kesin dayanağını ben (özne) içinde aramış ve rasyonalizmin öncüsü olmuştur. Francis Bacon ise "Bilgi güçtür" anlayışıyla bilginin kaynağını deney ve gözlemde gören empirizmin temellerini atmış, tümevarım yöntemini savunmuştur. Böylece felsefe, sorularını otoriteye değil aklın ve deneyin ışığında sormaya başlamıştır.

17. Yüzyıl Felsefesinin Çatışma Eksenleri

Bu dönemin üç büyük çatışması vardır: akıl-duyu, zihin-madde ve özgürlük-zorunluluk. Rasyonalistler (Descartes, Spinoza, Leibniz) kesin bilginin akıldan geldiğini, empiristler (Bacon, Locke, Hobbes) ise deneyden geldiğini savunmuştur. Descartes'ın madde ve ruhu ikiye ayıran ikiciliği, zihin-beden sorununu felsefenin kalıcı gündemi hâline getirmiştir. Hobbes'un mutlakçı, Locke'un ise doğal haklara ve hoşgörüye dayalı siyaset anlayışları, 18. yüzyıl Aydınlanmasının ve demokratik düşünce zemininin hazırlayıcıları olmuştur.

Sınavlarda bu dönem soruları çoğunlukla düşünür-görüş eşleştirmesi biçiminde çıkar: Descartes-akıl ve şüphecilik, Bacon-deneycilik, Locke-doğal haklar, Hobbes-devlet düzeni, Spinoza-tek töz. Ayrıca Rönesans-Hümanizm, Reform-Protestanlık, bilimsel devrim-gözlem ve deney üçlülerinin doğru eşleşmesi sık sorulur.

Küçük Kaynarca Antlaşması ve Avrupa Denge Siyaseti

Rusya ile imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması (1774), Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'da güçlerle olan ilişkilerini derinlemesine etkilemiştir. Bu antlaşma, Karadeniz'de Rusya'nın üstünlük hakkı ve Doğu Kilisesine bağlı halkın koruyuculuğu konusunda Osmanlı'ya kısıtlamalar getirmiştir. Bu tarih, Osmanlı'nın Avrupa'da topraklarının korunması ve devletin varlığını sürdürmesi açısından kritik bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Avrupa devletleri, Osmanlı'nun güçlerini dengelerken, bu antlaşma ile Osmanlı'nun Avrupa'da topraklarının korunması ve devletin varlığını sürdürmesi açısından kritik bir dönüm noktası olarak kabul edilir.

Osmanlı İmparatorluğu, Küçük Kaynarca Antlaşması sonrası Avrupa devletleri arasında dengeli bir pozisyon alarak varlığını sürdürmeye çalışmıştır. Bu dönemde, Osmanlı'nun Avrupa'da topraklarının korunması ve devletin varlığını sürdürmesi açısından kritik bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Bu durum, Osmanlı'nun Avrupa'da topraklarının korunması ve devletin varlığını sürdürmesi açısından kritik bir dönüm noktası olarak kabul edilir.

Ne Öğreneceğiz

Küçük Kaynarca'dan itibaren Osmanlı diplomasisi, Şark Meselesi ve Berlin Kongresi Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Küçük Kaynarca Antlaşması'nın önemini açıklar.
• Şark Meselesi'ni tanımlar.
• Osmanlı'nın denge siyasetini yorumlar.
• Berlin Kongresi'nin sonuçlarını değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Küçük Kaynarca, Osmanlı'nın dağılma sürecinin dönüm noktasıdır.
• Osmanlı denge siyasetiyle ayakta kalmaya çalıştı.
• Berlin Kongresi Ayastefanos'un ağır koşullarını hafifletti ancak toprak kaybını sürdürdü.
• 1517'deki Reform hareketi sonucunda Protestanlık doğmuş, Avrupa'da kilise otoritesi zayıflamıştır.
• Descartes rasyonalizmin, Bacon empirizmin öncüsü kabul edilir.
• Bilimsel devrimde yöntem değişmiş, otorite yerine sistematik gözlem ve deney esas alınmıştır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Küçük Kaynarca Antlaşması neden Osmanlı için dönüm noktasıdır?

1. Rusya'ya Karadeniz'de ve Ortodokslar üzerinde haklar verildi.
2. Bu, Osmanlı'nın iç işlerine karışılmasının önünü açtı.
3. Adım 3: Bu ayrıcalıklar sonraki antlaşmalarda bahane edilerek Osmanlı'nın iç işlerine sürekli müdahale edilmiştir.

Sonuç/cevap: Rusya'ya ayrıcalık tanıması nedeniyle

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Aşağıdaki düşünürleri görüşleriyle eşleştirerek gerekçelendiriniz: Bacon, Descartes, Locke.

1. Adım 1: Bacon duyu ve deneyi öne aldığı için empirizmin öncüsüdür.
2. Adım 2: Descartes kesin bilgiyi öznenin aklında bulduğu için rasyonalisttir.
3. Adım 3: Locke doğal hakları ve hoşgörüyü savunduğu için liberal siyaset düşüncesinin temelcisidir.

Sonuç/cevap: Bacon → empirizm, Descartes → rasyonalizm, Locke → doğal haklar ve hoşgörü.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Küçük Kaynarca konusunun adımları:

1. Rusya'ya Karadeniz'de ve Ortodokslar üzerinde haklar verildi.
2. Bu, Osmanlı'nın iç işlerine karışılmasının önünü açtı.
3. Adım 3: Bu ayrıcalıklar sonraki antlaşmalarda bahane edilerek Osmanlı'nın iç işlerine sürekli müdahale edilmiştir.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Şark Meselesi'ni yalnızca Rusya ile sınırlı sanmak: Tüm büyük güçlerin politikasıdır.

Paris Antlaşması'nın kalıcı barış sağladığını düşünmek: Güvence geçiciydi.

Berlin'i bağımsızlık kazanımı sanmak: Osmanlı toprak kaybetti.

Hümanizmi bir din akımı sanmak: Hümanizm, insanı ve aklı merkeze alan bir düşünce hareketidir; Reform ise dini bir bölünmedir.

Özet

Küçük Kaynarca Antlaşması Osmanlı'nın dağılma sürecini başlattı. Şark Meselesi büyük güçlerin Osmanlı topraklarını paylaşma politikasıdır. Osmanlı denge siyasetiyle varlığını korumaya çalıştı. Berlin Kongresi Balkanlar'da yeni devletlerin doğuşunu hızlandırdı.

Kendini Dene

Soru: Küçük Kaynarca (1774), Paris (1856) ve Berlin (1878) antlaşmalarını kapsayan bir değerlendirme tablosu hazırla: her antlaşmayı karşı devlet, yıl ve Osmanlı açısından sonuçlarıyla yaz; ardından Şark Meselesi'nin bu süreçte nasıl geliştiğini yorumla.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç antlaşmanın yılı ve karşı devletiyle doğru eşleştirilmesi 5 puan; sonuçlarının doğru yazılması (Kaynarca: Rusya'ya ayrıcalıklar, Paris: geçici güvence, Berlin: yeni Balkan devletleri ve kaybın sürmesi) 6 puan; Şark Meselesi'nin paylaşma politikası olarak yorumlanması 4 puan. Örnek cevap: 1774 Rusya → dağılmanın dönüm noktası; 1856 Paris → toprak bütünlüğü geçici güvence; 1878 Berlin → Balkanlarda yeni devletler. Süreç, Şark Meselesi'nin aşama aşama ilerlediğini gösterir.