Osmanlı Devleti'nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri

Konu Anlatımı

Osmanlı Devleti'nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri

Osmanlı Devleti'nin 1683-1789 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleleri konusu, tarih dersinin programında yer alan temel başlıklardan biridir. Bu bölümde konunun kavramsal çerçevesi kurulur, ön bilgiye dayalı basit bir örnek çözülür, ardından ileri düzeyde adım adım çözümlere geçilir.

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda 1683 ile 1789 arasındaki yüz yılı aşkın sürede Osmanlı Devleti'nin yürüttüğü siyasi ve askerî mücadeleleri inceleyeceğiz. Dönemin belirleyici olayları arasında II. Viyana Kuşatması, Kutsal İttifak, Karlofça Antlaşması, Köprülü vezirlerin dönemi ve Küçük Kaynarca Antlaşması yer alır.

Bu olayları yalnız bir savaş listesi gibi okumak yerine, her birinin Osmanlı'nın sınırlarını devletler arası ilişkilerini ve iç düzenini nasıl etkilediğini birlikte değerlendirmeyi öğreneceğiz. Dönemin iki temel ekseni, dış cephelerde yaşanan baskılar ile içeride devleti ayakta tutma çabasıdır.

Ön Bilgi

Osmanlı Devleti 17. yüzyıldan itibaren tımar sisteminin bozulması, kapıkulu fraksiyonları arasındaki çekişme ve uzun savaşların ağırlaştırdığı mali sıkıntı nedeniyle zor bir döneme girmişti. Avrupa'da ise kapitülasyonlar, savaş borçları ve feodal yapının çözülmesi siyasi düzeni hızla dönüştürüyordu.

Bu koşullarda Osmanlı, dışarıda sınırlarını korumaya ve içeride merkezî denetimi yeniden kurmaya çalıştı. Köprülü vezirler bu amacla mali düzeni, orduyu ve bürokrasiyi elden geçirdi; 1718'den sonra ise dönemin adını Lale Devri olarak anılan bir yenilik dönemi aldı.

Basit Örnek

Bir soruda "Osmanlı'nın 1699 yılında imzaladığı ve Avrupa'daki konumunu ciddi biçimde zayıflatan antlaşma hangisidir?" denirse aranan cevap Karlofça Antlaşmasıdır. Anahtar bilgi, antlaşmanın adı ile karşı devletin birlikte düşünülmesidir. Karlofça, Avusturya, Venedik, Lehistan ve Rusya ile imzalanmış; Osmanlı, Macaristan, Transylvania ve Podolya gibi bölgeleri kaybetmiştir.

İleri Örnek

İleri düzeyde bir karşılaştırma sorusunda 1684 Kutsal İttifak ile 1768-1774 Osmanlı-Rus savaşının sonuçlarını yan yana değerlendirmek gerekir. Kutsal İttifak birden fazla devletin Osmanlı aleyhine bir araya gelmesini gösterirken, Küçük Kaynarca ise tek bir devletin elde ettiği eşsiz haklarla Osmanlı'nın bölgesel hâkimiyetini aşındırmıştır. İlk durumda sorun cephelerin çoğalması, ikinci durumda ise hakların genişletilmesidir.

Adım Adım Çözüm

1. Adım 1: Soruda geçen tarihi belirleyin ve o yılın hangi döneme ait olduğunu not edin.
2. Adım 2: Antlaşma ya da olayın karşı tarafını bulun; aynı adı taşıyan farklı antlaşmalar olabilir.
3. Adım 3: Antlaşmanın hükümlerini gözden geçirin; toprak, statü ve haklar ayrı ayrı düşünülmelidir.
4. Adım 4: Olayın Osmanlı'nın iç düzenine yansımasını sorun; savaşlar genellikle mali yük getirmiştir.
5. Adım 5: Şıkları eleyerek en kapsayıcı ve kanıtlanabilir yargıyı seçin.

Özet ve Kendini Dene

Dönemin anahtar cümlesi şudur: dış cephelerde baskı artarken içeride düzen kurma çabası sürdü. Kendinizi denerken şu üç soruyu yanıtlamaya çalışın: Karlofça Antlaşması Osmanlı'nın hangi cephelerini etkiledi, Köprülü vezirler hangi alanda başarılı oldu ve Küçük Kaynarca neden ağır sonuçlu kabul edildi?

Karşılaştırma Tablosu: Dönemin Önemli Antlaşmaları

Sık Yapılan Hatalar

Antlaşma adlarını karıştırmak: Karlofça, Zitvatorok ve Küçük Kaynarca farklı yüzyıllara aittir; yılı ile tarafını birlikte hatırlamak gerekir.

Savaş sonuçlarını yalnız toprak kazancı ve kaybı üzerinden değerlendirmek; sınır, teminat ve statü gibi hükümleri de gözden geçirmek gerekir.

Köprülü vezirleri yalnız başarılı devlet adamları gibi sunmak; dönemin mali sıkıntı ve toplumsal gerginlik boyutunu da not etmek gerekir.

Kutsal İttifak'ın tarafını yalnız Avusturya ile sınırlama; Papalık, Venedik, Lehistan ve Rusya'nın da birliğin parçası olduğunu bilmek gerekir.

Antlaşmaların yalnız imza tarihini sorup hükümlerini göz ardı etmek; aynı dönemin farklı antlaşmalarının farklı sonuçlar doğurabildiğini görmek gerekir.

Özet ve Kendini Dene

1683 ile 1789 arasındaki dönem, Osmanlı Devleti'nin hem iç düzenini hem de dış sınırlarını yeniden kurduğu bir dönemdir. II. Viyana Kuşatması'nın sonuçsuz kalması karşısında uluslararası bir ittifakın doğmasına yol açmış, Köprülü vezirler dönem içinde devleti toparlamayı başarmıştır. Karlofça Antlaşması ile Osmanlı, Avrupa'daki siyasi üstünlük iddiasını büyük ölçüde kaybetmiştir. 1713, 1718 ve 1739'daki antlaşmalar sınırın farklı yönlerde düzeltildiğini, 1763'teki Paris Antlaşması ise Osmanlı'nın ittifak dengesinin değiştiğini göstermiştir. 1768-1774 Rus savaşı ise Küçük Kaynarca ile sonuçlanmış, ağırlık merkezini kuzeye doğru kaydırmıştır.