Elektrik-Elektronik Arıza Tespiti

Konu Anlatımı

Elektrik-Elektronik Arıza Tespiti

Araçlarda arıza tespiti, belirtiden yola çıkarak ölçüm, karşılaştırma ve karar üçlüsüyle yürütülür. Modern araçlarda yüzlerce elektronik denetleyici birbirine veri gönderdiği için, tek bir hatalı ölçüm bütün sistemi yanıltabilir. Bu nedenle teknisyenin önce doğru ölçüm noktasını seçmesi, sonra ölçümü yorumlaması ve en son parça değişimine gitmesi gerekir. Rastgele parça değiştirmek hem maliyetli hem de teşhis disiplininin dışındadır.

Devre Şeması ve Ölçüm Noktası Seçimi

Devre şemasında her bağlantı noktasının bir adı ve bir referans numarası vardır. Ölçüm yaparken bu referanslar kullanılır, böylece aynı nokta farklı zamanlarda tekrarlanabilir. Kontakör ve sigorta gibi koruma elemanlarının sağlam olup olmadığı önce kontrol edilir; açık devre bir sigorta, altındaki tüm devreyi etkiler. Toprak noktaları da ayrıca denetlenir, çünkü gevşek bir topraklama ölçüm değerlerini kaydırır.

Ölçüm Aletleri ve Kullanım Alanları

Multimetre gerilim, akım ve direnç ölçer. Elektrikli araçlarda mutlaka yüksek gerilim kategorisine uygun, doğruru ölçüm kategorisi olan bir cihaz seçilmelidir. Test pensi devreye temas etmeden gerilim varlığını gösterir. Osiloskop hızlı değişen sinyallerin biçimini ve frekansını gösterir; sensörlerden gelen darbeli sinyallerle çalışmak için gereklidir. Akım kıskacı bir hattı kesmeden akımı ölçer, böylece arıza anında canlı değerler izlenebilir.

Açık Devre, Kısa Devre ve Yüksek Direnç

Açık devrede hat üzerinden akım geçmez; devrenin bir noktasında kopma vardır. Kısa devrede direnç sıfıra yakın olur ve aşırı akım çeker. Yüksek dirençli bağlantı ise en zor durumdur: temas yüzeyi kirlenmiş veya gevşemiştir, devre çalışır görünür ama ısınır. Bu durumda ölçüm cihazı sağlam görünür; bu yüzden sıcaklık ölçümü ve akım düşüşü birlikte değerlendirilmelidir. Kızgın koku veya yanan plastik kokusu varsa devre derhal kapatılmalıdır.

Arıza Adım Adım Nasıl Bulunur

Arıza tespitinde izlenecek sıra nettir. Önce kullanıcının belirtisi kaydedilir, sonra ilgili devrenin şeması bulunur ve ölçüm noktaları belirlenir. Güç ve toprak hatları ölçülür, ardından sinyal hattının devamlılığı denetlenir. Sinyal geliyorsa yük elemanı, sinyal gelmiyorsa sensör ya da ara bağlantı aranır. Her adımda ölçülen değer kayda geçirilir; böylece aynı arıza ikinci kez oluştuğunda önceki ölçümlerle karşılaştırma yapılabilir. Parça değişimi en son adımdır.

Yüksek Gerilimde Ölçüm Güvenliği

Yüksek gerilim hattında yapılan her ölçüm ciddi risk taşır. Aracın yüksek gerilim hattı önce devre dışı bırakılır ve belirtilen bekleme süresi beklenir. Ölçüm cihazının yüksek gerilim kategorisi ve prob uçlarının doğru yalıtılmış olması gerekir. Islak el ve zemin tehlikelidir. Ölçüm sırasında yalıtkan eldiven, gözlük ve kesici olmayan aletler kullanılır. Sökülen yüksek gerilim bağlantı uçları mutlaka yalıtılır.

Ne Öğreneceğiz

Araç elektrik devrelerinde açık devre, kısa devre ve yüksek dirençli bağlantı ayrımının; multimetre ve osiloskopla yürütülen ölçüm adımlarının ve arıza ağacı yönteminin işlendiği ileri düzey konu. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Açık devre, kısa devre ve yüksek dirençli bağlantı ayrımını açıklar.
• Direnç, gerilim ve akım ölçümlerini doğru mod ve kutupla yapar.
• Voltaj düşümü testiyle sorunlu hattı adım adım bulur.
• Sigorta, röle ve sigortalı soket zincirini sırayla kontrol eder.
• Ölçüm sonucunu devre şemasındaki akışa göre yorumlar.
• Arıza ağacı yöntemiyle olası nedenleri etkilerine göre sıralar.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Akım ölçümü daima seri bağlantıyla yapılır, paralel bağlantı kısa devreye yol açar.
• Ölçüm aralığı ölçülecek değerden büyük seçilmelidir, küçük aralık cihazı aşırı yükler.
• Voltaj düşümü ölçümü, yükün çalışır durumda olmasını gerektirir.
• Sigorta atan devrede sorun kısa devre, sigorta atmayan devrede sorun genellikle yüksek dirençtir.
• Kablo yalıtımındaki nemlenme sızıntı akımına ve kısa devreye yol açar.
• Geçmiş arıza kodları arızanın geçici mi kalıcı mı olduğunu gösterir.
• Röle bobin tarafı direnç, kontak tarafı süreklilik olarak ayrı ayrı ölçülür.
• Arıza raporunda bulgu, ölçüm değeri ve uygulanan onarım birlikte yazılır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir devrede lamba yanmıyor, ampul ve sigorta sağlam görünüyor. Arızanın hangi noktada olduğu araştırılacaktır.

1. Sigorta soketinin her iki ucundan gerilim ölçülür.
2. Kontak noktası gevşekse soket temizlenip sıkılır.
3. Kablo boyunca ölçüm yapılarak kesik nokta bulunur.
4. Bulunan kesik bölge onarılır ve yeniden ölçülür.

Sonuç/cevap: Arıza, soket temasında açık devre şeklindedir; temas temizlenip sıkıldığında hat üzerinde gerilim kesintisi giderilir.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: 5 V besleme üzerinde 1 kΩ değerinde üst dirençle bir dirençli sensör bağlanmıştır. Sensör direnci 2 kΩ olduğunda çıkış gerilimi nedir?

1. Bölücü çıkış bağıntısı yazılır.
2. Sensör ve üst direnç değerleri yerine konur.
3. Çarpım yapılıp toplama bölünür.

Sonuç/cevap: Çıkış gerilimi 3,33 V olarak bulunur.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Paralel akım ölçümü: Akım ölçümünü paralel bağlamak cihaz üzerinden kısa devre oluşturur ve sigortayı attırır; ölçüm seri bağlantıyla yapılmalıdır.

Açık devre ile yüksek direnci karıştırmak: Ölçümde direnç görülmesi arızanın yokluğunu göstermez, yük altında voltaj düşümü ölçülerek doğrulanmalıdır.

Hatalı ölçüm aralığı: Ölçülecek değerden küçük aralık seçmek cihazı aşırı yükler ve ölçümün güvenilmez olmasına yol açar.

İntermitten arızayı yok saymak: Yalnızca belirli koşullarda ortaya çıkan arızalar koşul oluşturulmadan test edilirse gözden kaçabilir.

Ölçümsüz parça değiştirmek: Doğrulama yapılmadan parça değiştirmek hem gereksiz maliyet yaratır hem de asıl nedeni ortadan kaldırmaz.

Kod okumadan bellek sıfırlamak: Geçmiş arıza kayıtları silindiğinde arızanın tekrarlanıp tekrarlanmadığı anlaşılamaz.

Özet

Araç elektrik arızası tespitinde üç biçim ayırt edilir: açık devrede akım yolu kesiktir, kısa devrede direnç neredeyse sıfırdır, yüksek dirençli temasta ise devre kapalı görünür ancak akım azalır. Ölçüm araçları doğru modda kullanılmalıdır; akım ölçümü daima seri yapılır, paralel bağlantı kısa devreye yol açar. Direnç gerilimin akıma bölümüyle, yük direnci gerilimin karesinin güce bölümüyle bulunur. Voltaj düşümü ise kaynak geriliminden yük gerilimi çıkarılarak hesaplanır ve toleransla karşılaştırılır. Paralel iki yükün eşdeğeri çarpımın toplama bölümüyle hesaplanır. Sıcaklık arttıkça metal iletkenin direnci de artar. Koruma elemanları atıyorsa arıza kısa devre, atmıyorsa yüksek direnç yönünde aranır. Arıza ağacı yöntemiyle nedenler sıralanır, her neden için doğrulayıcı ölçüm tanımlanır ve sonuç rapora bulgu, ölçüm değeri ve onarım şeklinde yazılır.

Kendini Dene

Soru: Bir aracın ön farları yalnızca farlardan biri çalışmıyor ve kumanda üzerinde arıza uyarısı yoktur. Açık devre, kısa devre ve yüksek dirençli bağlantı olasılıklarını gerekçeleriyle sıralayarak uygulanacak ölçüm sırasını yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Üç arıza biçiminin tanımlanması 3 puan; olasılıkların etkilerine göre sıralanması 4 puan; ölçüm sırasının mantıklı biçimde kurulması 4 puan; ölçüm cihazının doğru modda kullanılması 2 puan; düzenli anlatım 2 puan. Örnek cevap: Önce koruma elemanı kontrol edilir, sonra yükün çalışır durumda olup olmadığı gözlenir, ardından soket ve kablo boyunca süreklilik ve gerilim ölçülür. Yüksek dirençli bağlantı en olası olduğundan temas noktaları temizlenip yeniden ölçülür.