Kontak ve Bobin

Konu Anlatımı

Kontak ve Bobin

Kontak ve Bobin, PLC Programlama dersi kapsamındaki Ladder Programlama ünitesinin temel konularından biridir. Bu konu alanın gerektirdiği bilgi ve becerilerin kazandırılmasına temel oluşturur.

Temel Bilgiler

• Ladder (merdiven) diyagramı röle mantığına benzer.
• Zamanlayıcı gecikme, sayıcı olay sayar.
• Set ve reset bobinleri durum saklar.

Uygulama ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bu konunun uygulamasında iş güvenliği kurallarına uyulmalı, kullanılan araç ve malzemeler amacına uygun seçilmeli ve yapılan işlemler standartlara göre kontrol edilmelidir. Öğrenilen bilgiler atölye ve iş yeri uygulamalarıyla pekiştirildiğinde kalıcılık artar.

Kontak ve Bobin Mantığı

Merdiven (ladder) programlama, fiziksel röle devresinin dijital karşılığıdır. Açık kontak giriş aktif olduğunda iletime geçer, kapalı kontak giriş aktif olmadığında iletime geçer, bobin ise koşulun gerçekleşmesi hâlinde bellekteki biti aktifleştirir. Soldan sağa doğru mantık değerlendirilir; her satır (rung) soldaki koşulları toplar ve en sağdaki bobini besler. Bobinler ardışık kullanılabilir fakat aynı bit iki yerde yazılırsa programın okunabilirliği bozulur.

Kilitleme ve Öz-İzleme Devresi

Start butonuna bir kez basıldığında motorun çalışması sürdürmesi için öz-izleme (self-holding) devresi kurulur: start kontağı ile çıkış bobininin kontağı paralel bağlanır. Stop butonu seri konulduğunda devre her an kesilebilir. Bu yapı, tek darbeli butonların sürekli işlev üretmesini sağlar ve en temel PLC programının çekirdeğidir.

Fiziksel Lojik ile Yazılı Lojikin Farkı

Fiziksel devrede butonun durumu doğrudan kablo ile iletilir; PLC'de ise butondan gelen sinyal belleğe yazılır ve programda okunur. Bu yüzden aynı buton farklı satırlarda tekrar tekrar kullanılabilir, kablo çekmeye gerek kalmaz. Güvenlik devrelerinde acil durdurma butonu Normalde Kapalı (NC) seçilir: kablo koparsa devre açılır ve sistem durur. NC buton programda da normalde kapalı kontak olarak okunur.

Kontak Sayımı ve Tarama Etkisi

PLC işlemcisi mantık operasyonlarını kontrol çipleri üzerinde yürütür; yaygın olarak 8 kontaklı AND ve 8-12 kontaklı OR çipleri kullanılır. Satır uzadıkça ek çipler devreye girer ve tarama süresi artar. Bu nedenle uzun ve iç içe satırlar yerine blok mantığı ve alt programlar tercih edilir. Aynı bilgiyi tekrarlayan satırlar hem okunabilirliği düşürür hem süreyi uzatır.

Uygulama: Motor Çalıştır-Durdur

Standart bir çalıştır-durdur bloğu şu bileşenlerden oluşur: NC stop kontağı seri, NO start kontağı paralel, öz-izleme kontağı start ile paralel, aşırı akım rölesi kontağı seri ve en sağda motor bobini. Arıza durumunda bobin enerjilenmez; öz-izleme kontağı da açıldığı için motor tekrar başlatılana kadar çalışmaz.

Kontrol ve Sınav Odaklı Noktalar

Satır okurken sıra şudur: soldan sağa kontakları oku, paralel dalları değerlendir, en sağdaki bobine sonucu uygula. Kilitleme mantığı, acil duruş önceliği ve NC buton güvenliği, sınavda ve sahada en çok sorulan üç noktadır.

Ne Öğreneceğiz

PLC Programlama dersi kapsamında Kontak ve Bobin konusu. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Kontak ve Bobin ile ilgili temel kavramları açıklar.
• Kontak ve Bobin konusunun PLC Programlama dersi içindeki yerini ve önemini belirtir.
• Konuyla ilgili araç, gereç ve malzemeleri amacına uygun seçer.
• İş sağlığı ve güvenliği kurallarına uygun çalışır.
• Öğrendiği bilgi ve becerileri atölye/iş yeri uygulamalarında kullanır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Ladder (merdiven) diyagramı röle mantığına benzer.
• Zamanlayıcı gecikme, sayıcı olay sayar.
• Set ve reset bobinleri durum saklar.
• Acil durdurma butonu Normalde Kapalı seçilir; kablo kopması duruş getirir, güvenliğin yönü budur.
• NC buton fiziksel olarak normalde kapalıdır ve programda da ters kontak olarak okunur.
• Öz-izleme kontağı, start butonu bırakıldığında bile bobinin enerjili kalmasını sağlar.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Ladder (merdiven) diyagramı röle mantığına benzer.

1. Konuyu tanımla ve ilgili kavramları belirle.
2. Doğru yöntem veya hesaplamayı uygula.
3. Sonucu standartlara göre kontrol et.

Sonuç/cevap: Doğru uygulama sonucunda konuyla ilgili kazanım elde edilir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Kontak ve Bobin - Örnek 1 konusunun adımları:

1. Konuyu tanımla ve ilgili kavramları belirle.
2. Doğru yöntem veya hesaplamayı uygula.
3. Sonucu standartlara göre kontrol et.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Kontak ve Bobin ile ilgili kavramları birbirine karıştırmak: Temel kavramları tablo veya zihin haritasıyla ayırt et.

Uygulamada standartlara ve iş güvenliği kurallarına uymamak: Her adımda güvenlik ve kalite kurallarını uygula.

Kullanılan araç-gereci amacına uygun seçmemek ve bakımını ihmal etmek: Doğru ekipmanı seç, kullanım öncesi ve sonrası kontrol et.

Acil durdurma butonunu NO seçmek: Kablo koparsa devre kapanmadığı için arıza fark edilmez; güvenlik devresi NC ile kurulmalıdır.

Öz-izleme kontağı yerine start kontağını bırakmamak: Buton bırakıldığında da motor çalışıyorsa süreklilik paralel çıkış kontağından değil, basılı kalan butondan sağlanıyordur; devre yanlış kurulmuştur.

Özet

Kontak ve Bobin, PLC Programlama dersi kapsamında ele alınan temel konulardan biridir. Ladder (merdiven) diyagramı röle mantığına benzer. Zamanlayıcı gecikme, sayıcı olay sayar. Set ve reset bobinleri durum saklar. Bu bilgiler uygulama ve iş güvenliği kurallarıyla birlikte pekiştirilmelidir.

Kendini Dene

Soru: Start ve stop butonlarıyla çalışan bir motorun ladder diyagramını çizerek adım adım açıkla. Öz-izleme kontağının yerini göster, stop butonunun neden seride bağlandığını güvenlik açısından gerekçelendir.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Start NO kontağın seri, stop NC kontağın seri, öz-izleme kontağının start ile paralel doğru yerleştirilmesi 6 puan; bobinin en sağda ve çıkış adresiyle yazılması 2 puan; öz-izlemenin start bırakıldıktan sonra devreyi sürdürdüğünün açıklanması 3 puan; stopun seride bağlanmasının hem butona basılmasını hem kablo kopmasını durdurması şeklinde güvenlik gerekçesi 4 puan. Örnek cevap: I0.0 start NO, I0.1 stop NC seri, Q0.0 bobini ve paraleline Q0.0 kontağı yazılır; böylece start bırakılsa da motor çalışır, stop basınca tüm satır enerjisiz kalır.