Torna ve Freze İşlemleri

Konu Anlatımı

Torna ve Freze İşlemleri

Torna ve Freze İşlemleri konusu, meslek-metal dersinin programında yer alan temel başlıklardan biridir. Bu bölümde konunun kavramsal çerçevesi kurulur, ön bilgiye dayalı basit bir örnek çözülür, ardından ileri düzeyde adım adım çözümlere geçilir.

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda torna ve freze tezgâhlarının organlarını, bu organların görevlerini ve bu organlar üzerinde yürütülen işleri bir araya getireceğiz. Torna tezgâhında şevron, kafa, mil ve avize; freze tezgâhında tezgâh, sütun, konsol ve kafa temel organlardır.

Organları tanıdıktan sonra bu organların hareketlerini kullanarak konik yüzey, kama yolu, cep ve alın nasıl üretildiğini inceleyeceğiz. Konik açılım oranı, kaldırma payı ve iş parçası sıfırlama gibi kavramlar program hazırlarken doğrudan kullanılır.

Ön Bilgi

Torna tezgâhında iş parçası bir mile bağlanır ve mil dönerken takım ilerletilerek yüzeyler açılır. Freze tezgâhında ise takım döner, iş parçası tezgâh tablasıyla istenen konuma götürülür. Bu iki hareket düzeni arasındaki fark, her iki tezgâhın organlarının görevini değiştirir.

Konik yüzey üretiminde çap boy boyunca kademeli olarak değişir. Bu değişimin hızı konik açılım oranı ile tanımlanır. Oran küçükse koni uzun ve sığ, oran büyükse koni kısa ve dik görünür.

Kaldırma payı, kaba işlemede son geçişin yapabileceği bir miktar malzeme bırakılmasıdır. Pay bırakılmazsa son geçişin talaş alacak boşluğu kalmaz ve ölçü tutmaz.

Basit Örnek

Ø40 mm çapından Ø20 mm çapına 60 mm boyda konik işlenen bir parçada çap farkı 20 mm, boy 60 mm olur. Konik açılım oranı bu farkın boya bölünmesiyle bulunur ve koninin dikliği ile uzunluğu bu orandan okunur.

Kaldırma payı kavramını kaba geçişte görmek daha kolaydır. Son ölçüsü 50 mm olması gereken bir parçada kaba geçişte 1,5 mm pay bırakılırsa çap iki yüzden küçültülür ve son geçişte bu fark alınır.

İleri Örnek

Aynı konik açılım oranını korumak isteyen bir programcı, hedeflenen çap farkını önce belirler ve boyu oradan hesaplar. Bu yöntem, konik yüzeyin parça üzerinde istenen yerden başlayıp istenen yerde bitmesini sağlar.

Freze tarafında ise yol şekli önem kazanır. Cep frezelemesinde takım yolu birbirini kesen sarmal biçimindedir; kama yolu açarken ise takım teğet yönde, kanal tabanına doğru iner. Bu iki yolun karıştırılması parçada kabartı veya boşluk bırakır.

Adım Adım Çözüm

1. İşin hangi tezgâhta yapılacağı ve hangi organların kullanılacağı belirlenir.
2. Konik yüzey gerekiyorsa hedef çaplar ve konik boy verileri alınır.
3. Konik açılım oranı ya da yarı konik açı hesaplanır.
4. Kaba geçişte bırakılacak kaldırma payı planlanır.
5. Parça sıfırı belirlenir ve takım yolu programa yazılır.

Sık Yapılan Hatalar

Konik açılım oranında çap farkını ikiyle çarpmak ya da boyu yarıya indirmek sık görülen hatadır; oran doğrudan çap farkının boya bölümüdür. Kaldırma payını yalnız bir yüzeye uygulamak da yaygın bir yanlıştır, çünkü çap ölçüsünde pay iki yüzde düşülür.

Özet ve Kendini Dene

Torna ve freze organlarını doğru adlandırmak, yapılacak işi planlamanın ilk adımıdır. Kendini dene olarak, bir konik parçanın resmini çizip açılım oranını ve kaldırma payını üzerine yaz; hangi organın hangi hareketi yapacağını da not et.

Karşılaştırma Tablosu: Torna ve Freze Tezgâhı Organları

Karşılaştırma Tablosu: Konik ve Silindirik Yüzey

Sık Yapılan Hatalar

Konik açılım oranını çap farkının iki katı boya bölerek hesaplamak. Doğru oran, büyük çap ile küçük çap arasındaki farkın konik boya bölümüdür.

Kaldırma payını çap ölçüsünde yalnız bir kez düşmek. Çap ölçüsü iki yüzden oluştuğu için her iki yüzde de pay verilir ve toplam iki pay düşülür.

Freze tezgâhında konsolun görevini tezgâh tablasıyla karıştırmak. Konsol kafayı taşır ve taşınır; tezgâh tablası ise iş parçasını taşır.

Konik işlemede avize hareketi yerine tabla hareketini kullanmak. Konik yüzey, avize üzerindeki doğrusal hareketle oluşturulur.

Cep frezelemesinde takım yolunu düz bir çizgi gibi kurmak. Düz yol, yüzeyin tamamını kazımaz ve parçada kabartı kalır.

Özet ve Kendini Dene

Torna ve freze tezgâhlarının organları ve görevleri karıştırılmamalıdır: tornada dönen organ mil, frezede ise takımdır. Konik açılım oranı çap farkının boya oranıdır ve konunun sayısal merkezidir. Kaldırma payı kaba geçişte bırakılır, çap ölçüsünde iki yüzden düşülür. Cep frezelemesinde sarmal yol, kama yolu açımında ise teğet iniş kullanılır.