Kalite Kaybı ve Fire Analizi

Konu Anlatımı

Kalite Kaybı ve Fire Analizi

Üretim hattında ortaya çıkan her kayıp, gerekçesi olmayan bir maliyet değildir; doğru kaydedilirse ilerideki dönemlerde en ucuz çözümün dayanağını oluşturur. Fire; üretim girdisine dönüştürülemeyen, işlenemeyen veya yeniden değerlendirilemeyen miktardır. Kalite kaybı ise fiziksel olarak sağlam ancak ölçü, bileşim, görünüm veya etiket bilgisi yönünden istenen ölçülere uymayan üründür. İkisi farklı kayıt kodlarıyla tutulmalı ve ayrı ayrı izlenmelidir.

Kayıp Türleri ve Ölçüm Yöntemleri

Kayıp dört temel başlıkta toplanır. Kesim kaybı; ürün geometrisinden dolayı oluşan döküntüdür. Yeniden işleme kaybı; hatalı parçanın ikinci bir işlemden geçirilmesidir. Kuruma veya ısıl işlem kaybı; su buharlaşması ve pişirme sırasında oluşan ağırlık kaybıdır. Ambalaj kaybı ise dolum, kapaklama ve etiketleme sırasında oluşan sızıntı ya da hatalı ambalajlamadır. Bu dört kayıp, hammadde giriş miktarı ile satılabilir ürün miktarı arasındaki fark açılarak bulunur.

Fire Oranı ve Kayıp Oranı

Fire oranı, fire miktarının üretilen miktara oranıdır; yüzde olarak ifade edilir. Buna karşılık kayıp oranı, hammadde giriş miktarı ile satılabilir ürün miktarı arasındaki farkın giriş miktarına oranıdır. İki ölçüt birlikte kullanılır; fire oranı hat içindeki darboğazı, kayıp oranı ise hammaddenin ne kadar verimle ürüne dönüştüğünü gösterir. Kayıp oranı %22 çıkan bir hatta, kayıpların hangi adımlarda oluştuğu ancak adım bazlı ölçümlerle anlaşılabilir.

• Her vardiyada hammadde girişi ve satılabilir çıktı tartılarak kaydedilir.
• Kayıp, neden koduna göre sınıflandırılarak yazılır.
• Adım bazlı kayıp oranları karşılaştırılarak darboğaz bulunur.
• Fire maliyeti, kayıp miktarı ile birim maliyetin çarpımıyla hesaplanır.

Darboğaz ve Önceliklendirme

Bir hatta toplam kaybın büyük bölümünün oluştuğu kontrol noktası darboğaz olarak adlandırılır. Darboğaz aranırken kayıp yüzdesi kadar maliyet de göz önüne alınmalıdır. 40 kg kayıp ile 100 kg kayıp bulunan iki kalemden hangisinin önce ele alınacağı, birim maliyetleri karşılaştırılarak belirlenir. Bazı kalemlerde kayıp oranı düşük olsa bile birim maliyeti çok yüksek olduğu için öncelik kazanabilir.

Verim ve Kapasite İlişkisi

Üretim hatlarında kapasite ile gerçek üretim arasındaki fark, verim kaybı olarak adlandırılır. Beklenen çıktı, saatlik kapasitenin verim oranıyla çarpılmasıyla bulunur ve gerçek üretimden çıkarılarak darboğaz kaybı hesaplanır. Verim oranındaki küçük bir iyileşme, yüksek hacimli hatlarda büyük miktarda ürün anlamına gelir. Bu nedenle verim hedefleri kapasite planlamasıyla birlikte belirlenmelidir.

İyileştirme ve Etkinlik Ölçümü

Fire azaltma çalışması üç adımdan oluşur: kaybın kaynağının bulunması, tasarımın veya sürecin değiştirilmesi ve etkinliğin ölçülmesi. Etkinlik ölçümü için faaliyet öncesi dönemle aynı uzunlukta ikinci bir dönem verisi alınır. Tek bir vardiyanın iyi sonucu yeterli kanıt değildir; farklı vardiya, ürün ve mevsim koşullarında kalıcı bir iyileşme görülmelidir. Yatırım gerektiren çalışmalarda geri dönüş süresi yatırım tutarının aylık kazanca bölünmesiyle hesaplanır.

Kayıt ve Raporlama

Fire yönetiminin temeli güvenilir kayıttır. Kayıt; neden kodu, miktar, parti bilgisi, sorumlu süreç ve düzeltici faaliyet bilgisini birlikte taşımalıdır. Aylık raporda neden koduna göre fire miktarı ve maliyeti, bir önceki dönemle karşılaştırması ve açıklanan sapmalar yer alır. Veri disiplini bozulursa rapor karar üretmez; yalnızca ortaya çıkan kaybı gecikmeli olarak gösterir.

Ne Öğreneceğiz

Üretim hatlarında oluşan kalite kayıplarının ölçülmesi, fire oranı ile fire maliyetinin hesaplanması, darboğaz noktalarının belirlenmesi ve iyileştirme faaliyetlerinin izlenmesini kapsar. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Kalite kaybı ile fire kavramlarını ayırt eder ve her birini üretim hattındaki noktalarla eşleştirir.
• Fire oranı, kayıp oranı ve fire maliyetini hesaplayarak üretim hattının kayıp profilini çıkarır.
• Süreç adımlarındaki kayıpları karşılaştırarak darboğaz noktasını belirler ve önceliklendirir.
• Fire verilerini neden kodlarıyla izleyerek kök neden analizini mümkün kılar.
• İyileştirme sonrası ikinci dönem ölçümüyle faaliyetin etkinliğini değerlendirir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Fire kaybı genellikle hat boyunca değil, kontrolü en zayıf olan noktada birikir.
• Her fire kaydı neden koduyla birlikte tutulmalıdır; neden kodu olmayan kayıt yönetim aracına dönüşmez.
• Görsel fire ile kalite kaybı farklı kayıt kodlarıyla ve ayrı maliyet kalemleriyle izlenmelidir.
• Hammadde fire ile üretim fire aynı şekilde değerlendirilemez; ikisi ayrı ayrı planlanır.
• Fire azaltma faaliyetleri farklı dönemlerde ölçülerek kalıcı etkinlik kanıtlanmalıdır.
• Yeniden değerlendirilebilen artıklar fire olarak kaydedilir ama toplam kayıptan ayrıca izlenir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Bir vardiyada 400 kg ürün üretilmiş ve 20 kg fire oluşmuştur. Fire oranı yüzde kaçtır?

1. Adım 1: Üretilen toplam miktar belirlenir.
2. Adım 2: Fire miktarı bu miktara bölünür.
3. Adım 3: Sonuç yüzde olarak yazılır.

Sonuç/cevap: 20 / 400 × 100 işlemi fire oranını %5 olarak verir.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir fire azaltma yatırımı 18000 maliyet birimi ve aylık kazancı 3000 maliyet birimidir. Geri dönüş süresi kaç aydır?

1. Adım 1: Yatırım tutarı belirlenir.
2. Adım 2: Aylık kazanca bölünür.
3. Adım 3: Sonuç ay cinsinden yazılır.

Sonuç/cevap: 18000 / 3000 bölmesi geri dönüş süresini 6 ay olarak verir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Fire Oranı Hesabı konusunun adımları:

1. Adım 1: Üretilen toplam miktar belirlenir.
2. Adım 2: Fire miktarı bu miktara bölünür.
3. Adım 3: Sonuç yüzde olarak yazılır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Fire ile fire oranını karıştırmak: Fire mutlak miktardır, fire oranı ise bu miktarın üretim miktarına oranıdır; yüzde verilirken mutlak miktar kullanılırsa önceliklendirme yanlış yapılır.

Kaybı yalnızca hammadde ağırlığında hesaplamak: Kesim artığı, ayrılan toz, sızıntı ve yeniden işleme kaybı da hesaba katılmalıdır; aksi hâlde kayıp olduğundan küçük görünür.

Görsel fire ile kalite kaybını ayırmamak: Görünür ölçüde sağlam fakat standart dışı ürün ile fiziksel olarak zarar görmüş ürün farklı neden kodlarıyla kaydedilmelidir.

Tek dönemin verisiyle karar vermek: Tek dönem sonucu ekipman durumu, vardiya ve ürün değişimlerinden etkilenir; ancak birden fazla dönem birlikte değerlendirildiğinde anlamlı sonuç verir.

Özet

Kalite kaybı ve fire yönetimi, üretim hattındaki kaybın ölçülmesiyle başlar. Fire oranı (%) = Fire Miktarı ÷ Üretilen Miktar × 100 ile hesaplanır; 400 kg üretimde 20 kg fire için oran %5 bulunur. Kayıp oranı ise (Hammadde Girişi − Satılabilir Ürün) ÷ Hammadde Girişi × 100 formülüyle verim kaybını gösterir ve 1000 kg girişten 780 kg çıkışta %22 olarak hesaplanır. Darboğaz, adım bazlı kayıp oranlarının en yüksek olduğu noktadır. Fire maliyeti, fire miktarı ile birim maliyetin çarpımıdır; 80 kg fire ve 11 maliyet birimi/kg için 880 maliyet birimi tutar. Fire azaltma oranı (%) = (Önceki Oran − Yeni Oran) ÷ Önceki Oran × 100 formülüyle etkinlik ölçülür; %8'den %3'e düşüş %62,5 azaltma demektir. Yatırımın geri dönüş süresi ise yatırım tutarının aylık kazanca bölünmesiyle bulunur.

Kendini Dene

Soru: Bir et işleme tesisinde haftalık fire kayıtlarını inceliyorsunuz. Veriler: hammadde girişi 9000 kg, satılabilir ürün 6300 kg, kayıp nedenlerine göre dağıtılmış. Kayıp oranını, fire maliyetini ve darboğaz noktasını; gerekli hesapları ve gerekçeleriyle yazınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Kayıp oranının (9000 − 6300) / 9000 × 100 ile hesaplanması 4 puan; sonucun %30 olarak yazılması 2 puan; fire maliyetinin fire miktarı ile birim maliyetin çarpımıyla bulunması 4 puan; maliyet kalemlerinin ayrı ayrı yazılması 3 puan; darboğazın en yüksek kayıp yüzdesine sahip nokta olarak belirlenmesi 4 puan; önceliklendirme gerekçesinin yazılması 3 puan. Toplam 20 puan. Model cevap: Kayıp %30 bulunur, fire maliyeti kayıp miktarıyla birim maliyetten hesaplanır ve en yüksek neden koduna sahip nokta darboğaz kabul edilerek öncelikli iyileştirme yapılır.