Numune Alma ve Örnekleme

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste, bir parti ya da ürün grubundan temsil edici bir miktarın seçilmesi işlemini, yani numune almayı öğreneceğiz. Analizin bütün sonuçlarının bu numuneye dayandığını ve bu nedenle numunenin analizden daha belirleyici olduğunu göreceğiz. Numunenin hangi noktadan alınacağını, katmanlara ayırma yöntemini ve birleşik numune oluşturulmasını inceleyeceğiz. Örnekleme oranının nasıl hesaplandığını ve bu oranın neden hem çok küçük hem çok büyük olamayacağını adım adım uygulayacağız. Ayrıca numuneyi bozan uygulamaları, numune alma planının içermesi gereken karar kuralını ve numune alma işleminin denetimle nasıl izlendiğini öğreneceğiz.

Ön bilgi

İki kavramı baştan ayırmak gerekir. Numune alma, ürün grubundan bir miktarın seçilmesidir. Analiz ise seçilen numunenin ölçülmesidir. Numune alma hatası analiz hatasından daha ağırdır, çünkü analiz doğru yapılsa bile yanlış numune analiz edilmiş olur.

İkinci ön bilgi temsil yeteneği kavramıdır. Temsil yeteneği, seçilen numunenin partiyi yansıtma kapasitesidir. Tek noktadan alınan bir numune, katmanları ayrılmış heterojen bir üründe partiyi temsil etmez.

Üçüncü ön bilgi birleşik numune kavramıdır. Birleşik numune, farklı katmanlardan alınan alt numunelerin tek kaba birleştirilmesiyle oluşur. Amaç, tek noktadan gelen yanıltıcılığı gidermektir.

Numune Alma ve Örnekleme

Numune alma, bir parti ya da ürün grubundan temsil edici bir miktarın seçilmesi işlemidir. Laboratuvar analizinin bütün sonuçları bu numuneye dayandığı için numune, analizden daha belirleyicidir; yanlış seçilmiş bir numune en doğru yöntemle bile yanlış karar verdirir.

Numune Alma Noktası

Numune, tehlikenin en yoğun olduğu ve karışmanın en az olduğu noktadan alınmalıdır. Gıda üretiminde bu nokta genellikle hat çıkışı, dolum öncesi ara depo, ambalajlama hattının girişi ya da sevkiyat öncesi depodur. Numune alma noktası ürünün risk profiliyle birlikte belirlenir ve plana yazılır.

Numune Alma Yöntemleri

Rastgele seçim, her ürünün eşit olasılıkla seçilmesini sağlar. Bu nedenle ürün grubu önce belirgin özelliklerine göre katmanlara ayrılır, her katmandan rastgele olacak biçimde numune alınır. Ardından seçilen parçalar birleştirilerek birleşik numune oluşturulur. Bu yöntem, numuneyi tek bir noktadan alarak yapılan hatalı seçimi önler.

Numune Miktarı ve Konteyner

Alınacak miktar, yapılacak analizlere göre belirlenir ve analiz için gereken miktarın üzerinde olmalıdır; her analizden sonra kalan numune yeniden test ya da resmî itiraz için saklanır. Konteyner temiz, kuru, geçirgen olmayan ve ürünle reaksiyona girmeyen malzemeden seçilir. Nem alan örneklerde nem almayan malzeme, ışığa duyarlı örneklerde ışık geçirmez kap kullanılır.

Numuneyi Bozmayan Uygulamalar

Örnekleme sırasında numunenin sıcaklığı, ışığa maruz kalma süresi, açıkta bekleme süresi ve sallanması değişmemelidir. Homojen olmayan ürünlerde katmanların karışmasına izin verilmez. Numune alındıktan hemen sonra künye yazılır ve numune ile künyenin eşleştiği yerinde kontrol edilir.

Numune Alma Planı ve Karar Kuralı

Numune alma planı, hangi sıklıkla, hangi miktarda, hangi yöntemle numune alınacağını ve kaç uygunsuz durumda partinin reddedileceğini yazılı olarak belirler. Bu plan üretim miktarı, ürün riski ve müşteri şartlarına göre hazırlanır. Plan dışında alınan numune, denetimde geçerli kanıt sayılmaz.

Örnekleme Oranı

Örnekleme oranı, alınan numune miktarının partinin toplam miktarına oranıdır. Bu oran çok küçükse tek katmandan alınan numune partiyi temsil edemez; çok büyükse analiz amacı bozulur. Genel yaklaşım, ürünün homojenliği arttıkça alınan miktarın azalabileceği yönündedir.

Numune Alımının Denetimi

Numune alma işlemi de kontrol planı gibi belgelenir: kim, ne zaman, hangi noktadan, hangi yöntemle ve ne kadar aldı. Denetimde numune alma kayıtları üretim kayıtlarıyla karşılaştırılır. Numune sayısının belirlenen sıklıktan az olması, denetimde en sık karşılaşılan bulgulardan biridir.

Numune Alma Noktasının Seçimi

Numune alma noktası iki ölçüte göre seçilir. Birincisi tehlikenin yoğunluğudur: numune, tehlikenin en yoğun olduğu noktadan alınmalıdır. İkincisi karışma düzeyidir: numune, karışmanın en az olduğu noktadan alınmalıdır. Bu iki ölçüt bazen aynı noktayı gösterir, bazen göstermez; çeliştiklerinde tehlike yoğunluğu önceliklidir.

Gıda üretiminde tipik noktalar şunlardır:

• Hat çıkışı: Ürün ambalajlanmadan hemen önceki nokta. Temsil kabiliyeti yüksektir çünkü ürün homojenleştirilmiştir.
• Dolum öncesi ara depo: Dolum hattına besleme noktası. Numune alma kolaydır.
• Ambalajlama hattının girişi: Dolum başlamadan önce alınır; dolum hatası görülmeden karar verilir.
• Sevkiyat öncesi kontrol noktası: Son kontrol amaçlıdır; ürün zaten ambalajlıdır ve numune alma pahalıdır.

Sevkiyat öncesi kontrol, doğruluk açısından değil güvenlik açısından değerlidir. Ürün çoktan hazırlanmış olduğundan sınır aşımı çok pahalıya mal olur. Bu nedenle bir ölçümün sevkiyat öncesinde yapılması, aynı ölçümün hat çıkışında yapılmasına göre daha az değerlidir.

Basit örnek

Bir partinin toplam miktarı 400 kg'dır ve bu partiden 2 kg numune alınmıştır. Örnekleme oranı, alınan numune miktarının partinin toplam miktarına bölünmesiyle bulunur: 2 ÷ 400 = 0,005. Yüzde olarak %0,5 bulunur. Yüzde ondalık yazıldığında %0,50 olur.

İkinci örnekte günlük numune sayısı hesaplanır. Günde 8 parti üretilmektedir ve parti başına 3 numune alınmaktadır. Günlük numune sayısı: 8 × 3 = 24 numune bulunur.

Üçüncü örnekte katmanlı üründe numune hesabı yapılır. Bir parti 200 kg'dır ve ürün 3 katmana ayrılmıştır. Her katmandan 500 g alınacaktır. Katman başına alınan miktar partinin binde birine denk gelir. Toplam alınan miktar: 3 × 500 g = 1500 g, yani 1,5 kg'dır. Birleşik numune bu altı numunenin tek kapta birleştirilmesiyle oluşur.

İleri örnek

Bir gıda işletmesinin numune alma verileri şöyledir:

• Günlük parti sayısı: 8 parti.
• Parti başına alınan numune: 3 numune.
• Parti ortalama miktarı: 400 kg.
• Parti başına alınan toplam numune miktarı: 2 kg.
• Numune türü: Katmanlı üründe 3 katmandan alt numune, birleştirilmiş.
• Analiz için gereken miktar: 1,2 kg.

Bu verilerden beş değer hesaplanır. Günlük toplam numune sayısı, günlük parti sayısı ile parti başına numune sayısının çarpımıdır. Örnekleme oranı, parti başına alınan numune miktarının parti miktarına bölünmesiyle bulunur. Günlük toplam numune miktarı, günlük numune sayısı ile parti başına alınan miktarın çarpımıdır. Saklama payı, analiz için gereken miktar ile alınan miktar arasındaki farktır. Katman başına alınan miktar ise parti başına alınan toplam miktarın katman sayısına bölünmesiyle bulunur.

Adım adım çözülmüş örnek

Soru: Yukarıdaki işletme için günlük toplam numune sayısını, örnekleme oranını, günlük toplam numune miktarını, katman başına alınan miktarı ve saklama payını hesaplayınız. Alınan miktarın analiz için yeterli olup olmadığını belirtiniz.

Adım 1 — Günlük toplam numune sayısı. Pay, günlük parti sayısıdır: 8. Parti başına numune sayısıyla çarpılır: 8 × 3 = 24 numune bulunur.

Adım 2 — Örnekleme oranı. Pay, parti başına alınan numune miktarıdır: 2 kg. Payda, parti miktarıdır: 400 kg. Bölme: 2 ÷ 400 = 0,005. Yüzde olarak %0,5 bulunur.

Adım 3 — Günlük toplam numune miktarı. Günlük numune sayısı ile parti başına alınan miktar çarpılır: 24 × 2 = 48 kg bulunur. Günde 48 kg numune alınmaktadır.

Adım 4 — Katman başına alınan miktar. Parti başına alınan toplam miktar katman sayısına bölünür: 2 kg ÷ 3 = 0,667 kg, yani yaklaşık 667 gram. Her katmandan bu miktarda alt numune alınır.

Adım 5 — Saklama payı. Analiz için gereken miktar: 1,2 kg. Parti başına alınan toplam miktar: 2 kg. Fark: 2 − 1,2 = 0,8 kg saklama payıdır. Bu miktar, resmî itiraz ya da tekrar test için saklanır.

Adım 6 — Yeterlilik kararı. Alınan miktar 2 kg, analiz için gereken 1,2 kg'dan büyüktür. Bu nedenle miktar yeterlidir ve 0,8 kg saklama payı kalmaktadır. Saklama payının bulunması, numunenin yalnızca analiz için değil yeniden inceleme için de korunduğunu gösterir.

Adım 7 — Denetim. Beş sonuç üç farklı birimdedir: adet (24 numune), yüzde (%0,5) ve kilogram (48 kg, 0,667 kg, 0,8 kg). Tabloyu okurken örnekleme oranının yüzde olduğu ile miktarın kilogram olduğu karıştırılmamalıdır. Ayrıca birleşik numune için alınan alt numune sayısı (3 adet) ile birleşik numune sayısı (1 adet) farklıdır; kayıtta ikisi de belirtilmelidir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Tabloyu okurken şu ayrım önemlidir: numune miktarı kilogram cinsindendir, örnekleme oranı ise yüzdedir ve aynı büyüklüğün iki farklı gösterimidir. Alt numune sayısı ile birleşik numune sayısı birbirinden farklıdır; üç katmandan alınan numune birleştirilerek tek birleşik numune olur. Numune künyesi ise sayı değil metin tanımıdır ve fiziksel numuneyle bağ kurar.

Sık Yapılan Hatalar

• Heterojen üründe tek noktadan numune almak. Ürün katmanları ayrılmadan alınan numune partiyi temsil etmez; analiz sonucu gerçeği yansıtmaz.
• Alt numuneleri ayrı ayrı analiz etmeyip tek sonuç beklemek. Ayrı ayrı analiz edilen alt numuneler, hangi katmanda sorun olduğunu gösterir; bu bileti düzeltme yönünü belirler.
• Katman bilgisini birleştirme sırasında kaybetmek. Alt numuneler tek kapta birleştirilirken hangi katmandan alındığı kaydedilmezse kök neden araştırılamaz.
• Numune alma noktasını sevkiyat sonrasına bırakmak. Ürün ambalajlanmış ve sevkiyata hazırlanmışsa sınır aşımının düzeltme maliyeti çok yükselir.
• Örnekleme oranını bilinçsiz biçimde çok küçük tutmak. Oran çok küçükse numune partiyi temsil edemez; analiz doğru yapılsa bile sonuç yanıltıcıdır.
• Saklama payı bırakmamak. Saklama payı olmazsa resmî itiraz ya da tekrar incelemede numune bulunamaz ve sonuç savunulamaz.
• Numune sıcaklığını, ışık maruziyetini ve açıkta bekleme süresini değiştirmemek. Bu etkenler analit sonucu doğrudan değiştirir; numune alındığı andan itibaren korunmalıdır.
• Numune alma kaydını üretim kaydıyla karşılaştırmamak. Kayıt tutulmazsa sayım ile üretim arasındaki fark bulunamaz ve kayıp izlenemez.

Özet

Numune alma, bir parti ya da ürün grubundan temsil edici bir miktarın seçilmesi işlemidir. Laboratuvar analizinin bütün sonuçları bu numuneye dayandığı için numune, analizden daha belirleyicidir; analiz doğru yapılsa bile yanlış numune analiz edilmiş olur. Numune, tehlikenin en yoğun olduğu ve karışmanın en az olduğu noktadan alınmalıdır. Gıda üretiminde tipik noktalar hat çıkışı, dolum öncesi ara depo, ambalajlama hattının girişi ve sevkiyat öncesi kontrol noktasıdır. Sevkiyat öncesi kontrol doğruluk açısından değil güvenlik açısından değerlidir, çünkü ürün zaten hazırlanmış olduğundan sınır aşımının düzeltme maliyeti yüksektir. Homojen olmayan ürünlerde ürün katmanlara ayrılır, her katmandan rastgele numune alınır ve alt numuneler birleştirilerek birleşik numune oluşturulur. Alınacak miktar, yapılacak analizlere göre belirlenir ve analiz için gereken miktarın üzerinde olmalıdır; her analizden sonra kalan numune yeniden test ya da resmî itiraz için saklanır. Örnekleme oranı, alınan numune miktarının partinin toplam miktarına oranıdır; 2 kg alınan 400 kg'lık partide 2 ÷ 400 bölmesi 0,005 sonucunu ve yüzde 0,5 oranını verir. Bu oran çok küçükse tek katmandan alınan numune partiyi temsil edemez, çok büyükse analiz amacı bozulur. Katmanlı üründe katman başına alınan miktar, parti başına alınan toplam miktarın katman sayısına bölünmesiyle bulunur; 2 kg'lık numune 3 katmana bölünürse her katmandan yaklaşık 667 gram alınır. Günlük numune sayısı, günlük parti sayısı ile parti başına numune sayısının çarpımıdır; 8 × 3 çarpımı 24 numune verir. Günlük toplam numune miktarı ise günlük numune sayısı ile parti başına alınan miktarın çarpımıdır; 24 × 2 çarpımı 48 kg verir. Saklama payı, alınan miktar ile analiz için gereken miktar arasındaki farktır; 2 − 1,2 işlemiyle 0,8 kg saklama payı bulunur. Bu payın bulunması, numunenin yalnızca analiz için değil yeniden inceleme için de korunduğunu gösterir. Örnekleme sırasında numunenin sıcaklığı, ışığa maruz kalma süresi, açıkta bekleme süresi ve sallanması değişmemelidir; homojen olmayan ürünlerde katmanların karışmasına izin verilmez. Numune alma planı, hangi sıklıkla, hangi miktarda, hangi yöntemle numune alınacağını ve kaç uygunsuz durumda partinin reddedileceğini yazılı olarak belirler. Numune alma işlemi de kontrol planı gibi belgelenir: kim, ne zaman, hangi noktadan, hangi yöntemle ve ne kadar aldı. Numune künyesi ile fiziksel numune arasındaki bağ korunmalıdır; bağ koparsa sonuç kanıt değerini yitirir. Birleşik numune için alt numune sayısı ile birleşik numune sayısı ayrı ayrı kaydedilir ve hangi katmandan alındığı bilgisi saklama payının yazılmasıyla korunur.

Kendini dene

1. 400 kg'lık bir partiden 2 kg numune alınmışsa örnekleme oranı yüzde kaçtır?
2. Günde 8 parti üretiliyor ve parti başına 3 numune alınıyorsa günlük toplam numune sayısı kaçtır?
3. Günlük 24 numune ve parti başına 2 kg alınıyorsa günlük toplam numune miktarı kaç kilogramdır?
4. Parti başına 2 kg numune 3 katmana bölünerek alınıyorsa katman başına yaklaşık kaç gram alınır?
5. Alınan miktar 2 kg, analiz için gereken miktar 1,2 kg ise saklama payı kaç kilogramdır?
6. Numune alma noktası seçilirken hangi iki ölçüt kullanılır?
7. Heterojen bir üründe temsili numune nasıl elde edilir ve hangi kavram bu işlemi adlandırır?
8. Numune künyesi ile fiziksel numune arasındaki bağ koptuğunda hangi sorun ortaya çıkar?