Elektronik Kart ve Devre Onarımı

Konu Anlatımı

Elektronik kart onarımının kapsamı

Kontrol, kumanda, güç kaynağı ve ölçüm kartlarında karşılaşılan arızalar çoğunlukla lehim noktası kopması, oksitlenmiş kontak, eskimiş kondansatör, yanık yarı iletken ve yanlış bağlantı gibi nedene dayanır. Onarımın temel ilkesi, parçayı rastgele değiştirmek yerine arızanın yerini önce ölçümle doğrulamaktır.

Onarım süreci dört aşamada yürütülür: önce enerji kesilir ve kart güvenli biçimde sökülür, ardından arıza tespiti yapılır. Tespit tamamlandığında arızalı bileşen değiştirilir ya da kopuk hat onarılır. En son adımda kart yeniden montajlanır ve çalıştırma testinden geçirilir.

Ölçüm yöntemleri ve formüller

Tamir atölyesinde ölçüm iki temel araçla yapılır: direnç ve gerilim ölçen çok fonksiyonlu ölçüm cihazı ile dalga biçimini gösteren osiloskop. Ölçüm noktası seçilirken kart üzerindeki en az hasarlı bölge tercih edilir, çünkü ölçüm sırasında verilen referans gerilim kartın çalışmasını bozabilir.

Ölçümlerden yararlanarak direnç (R = U / I), güç (P = U × I), kapasitif reaktans (Xc = 1 / (2 × π × f × C)) ve RC süresi (t = R × C / 2,2) değerleri hesaplanır. Bu değerler kartın devre şemasındaki tasarım değerleriyle karşılaştırıldığında sapma noktası arızanın yerini gösterir.

• Direnç ölçümü kart enerjisiz iken yapılır; paralel bağlı kollar ölçüm sonucunu bozar.
• Gerilim ölçümü, ölçüm aracının çektiği akımın devreyi etkilemediği noktada alınır.
• Osiloskopla izlenen nokta, kartın sinyal üretim noktasına en yakın yer olarak seçilir.
• Her ölçüm sonucu kart üzerinde bulunan kâğıt üzerine yazılır ve arıza bitene kadar saklanır.

Bileşen değişimi ve lehimleme

Sökme işlemi sıcak hava ile, takma işlemi ise lehim teli ile yapılır. Sökmeden önce lehim noktalarına ısıya dayanıklı yapıştırıcı sürülür; bu tabaka kartın aşırı ısınmasını sınırlar. Uygulanan sıcaklık yeterli olmalı, ancak kartın ve bileşenlerin zarar görmemesi için makul tutulmalıdır.

Yeni bileşenin tip, değer ve toleransı orijinaliyle aynı olmalıdır. Elektrolitik kondansatörler polar duyarlıdır; ters bağlanan bir kondansatör zamanla şişer ve devreyi tamamen devre dışı bırakabilir.

Yeniden montaj ve doğrulama

Montaj sonrası kartın ilk çalıştırması akım sınırlayıcı ile düşük akımda yapılır. Böylece yanlış bağlantıdan kaynaklanan bir kısa devre kartı yakmaz. Kart normal beslemede kısa süreli olarak yük altında çalıştırılır ve çektiği akım izlenir.

Doğrulama yalnızca çalıştırma ile sınırlı kalmaz. Çıkış gerilimleri, akım çekimi ve sinyal dalga biçimi ölçülerek devre şemasındaki değerlerle karşılaştırılır. Sapma büyükse onarım tamamlanmış sayılmaz, ölçüm farklı bir noktadan tekrarlanır.

Kayıt tutma ve iş güvenliği

Her onarımda kartın kimliği, arıza belirtisi, yapılan ölçümler, değiştirilen parçalar ve son test sonucu yazılı olarak kaydedilir. Bu kayıt, aynı arızanın tekrar etmesi hâlinde başlangıç noktası olur ve periyodik bakım planına besleyici veri sağlar.

Ölçüm ve lehimleme sırasında statik elektrik boşaltma önlemi alınır, kart kenarlarından tutulur. Fan, yüksek gerilim ve sıcak yüzey bulunan bölgelerde yapılan çalışmalarda periyodik bakım kuralları uygulanır.

Ne Öğreneceğiz

Kontrol ve kumanda kartlarında arıza bulma, arızalı bileşen değiştirme, lehimleme ve devrenin yeniden çalıştırılması süreçlerini kapsayan ileri düzey onarım bilgisi. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Elektronik kartlarda arıza çeşitlerini ve olası arıza nedenlerini ayırt eder.
• Kart üzerinde ölçüm yaparak arızalı bölgeyi adım adım belirler ve hesaplar.
• Lehimleme, sökme ve bileşen değiştirme işlemlerini doğru sırayla uygular.
• Yeniden montaj sonrası devrenin sağlamlığını test yöntemleriyle doğrular.
• Onarım kaydı tutar ve iş güvenliği kurallarına uygun çalışır.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Arızalı bileşeni değiştirmeden önce arıza yeri mutlaka ölçümle doğrulanmalıdır.
• Direnç ölçümü yalnızca kart enerjisiz durumda anlamlı sonuç verir.
• SMD bileşen değişiminde sıcaklık, komşu pad'lerin zarar görmemesi için kontrollü tutulmalıdır.
• Yeni bileşenin tip, değer ve toleransı orijinaliyle uyumlu olmak zorundadır.
• İlk çalıştırma akım sınırlayıcı ile düşük akımda yapılmalıdır.
• Onarım kaydı, aynı arızanın tekrarında aramanın nereden başlanacağını gösterir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kumanda devresindeki röle çekmiyor; bobin uçlarında gerilim ölçülmüyor.

1. Kart enerjisizken bobin uçları arasında direnç ölçülür ve şema değeriyle karşılaştırılır.
2. Açık devre görünüyorsa bobin sökülür ve yerine ölçülerek sağlamlığı doğrulanır.
3. Sürücü devresi ile bobin arasındaki hat ölçülür, kopuk nokta lehimlenir.
4. Kart yeniden montajlanıp akım sınırlayıcı ile ilk çalıştırma testi yapılır.

Sonuç/cevap: Açık devre görülen bobin değiştirilir, kopuk hat onarılır ve kart testten geçirilir.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Aynı kumanda kartı üç ay içinde ikinci kez arıza getirilmiştir.

1. Önceki onarım kaydı bulunur ve yapılan işlemler incelenir.
2. Karta ait ölçüm değerleri yeniden alınır.
3. Değişen değerler kayıttaki değerlerle karşılaştırılır.
4. Yeni arıza ve uygulanan işlem kayda eklenir.

Sonuç/cevap: Kayıt sayesinde arama doğrudan değişen bölgeye yönlendirilir.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Sönen röle bobininde arıza bulma konusunun adımları:

1. Kart enerjisizken bobin uçları arasında direnç ölçülür ve şema değeriyle karşılaştırılır.
2. Açık devre görünüyorsa bobin sökülür ve yerine ölçülerek sağlamlığı doğrulanır.
3. Sürücü devresi ile bobin arasındaki hat ölçülür, kopuk nokta lehimlenir.
4. Kart yeniden montajlanıp akım sınırlayıcı ile ilk çalıştırma testi yapılır.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Ölçümsüz değiştirme: Kart üzerindeki her bileşeni sırayla değiştirerek arıza aramak, hem maliyetli hem de gereksiz yıpratıcıdır; önce ölçüm yapılmalıdır.

Enerjili direnç ölçümü: Enerjili devrede yapılan direnç ölçümü hem ölçüm aracını hem de kartı bozabilir, ölçüm mutlaka enerjisiz yapılmalıdır.

Aşırı sıcaklık uygulaması: Lehimlemede sıcaklığı yükselterek işi hızlandırmak kart malzemesini yakar; sıcaklık yeterli ama ölçülü biçimde tutulmalıdır.

Polariteyi görmezden gelme: Elektrolitik kondansatörün ters bağlanması, şişme ve tam arıza ile sonuçlanabildiğinden polarite işareti mutlaka kontrol edilmelidir.

Uyumsuz yedek parça: Değeri tutmayan ya da toleransı farklı bir bileşen takmak devrenin davranışını değiştirir; tip, değer ve tolerans eşleşmelidir.

Özet

Elektronik kart onarımı, enerjinin kesilmesiyle başlar ve dört aşamada yürütülür: arıza tespiti, bileşen değişimi, yeniden montaj ve doğrulama. Tespit sırasında ölçülen gerilim ve direnç değerlerinden yararlanarak R = U / I bağıntısıyla direnç, P = U × I bağıntısıyla güç hesaplanır. Örneğin 12 V besleme geriliminde 1,5 A çeken bir kumanda devresinin gücü P = U × I bağıntısından 36 W olarak bulunur. Devrenin elde ettiği gerilim ile kullandığı arasındaki fark, hat direnci üzerindeki kayıptır ve U = I × R bağıntısıyla ölçülür. Doğru bileşen seçimi tip, değer ve tolerans eşleşmesine dayanır; elektrolitik kondansatörlerde polarite doğruluğu zorunludur. Montaj sonrası ilk çalıştırma akım sınırlayıcı ile düşük akımda yapılır, ardından çıkış gerilimleri ölçülerek devre şemasıyla karşılaştırılır. Her onarımda alınan yazılı kayıt, aynı arızanın tekrarlanması hâlinde aramanın başlangıç noktasını oluşturur.

Kendini Dene

Soru: Bir kumanda kartının rölesi çekmiyor. Röle bobininde arıza bulma sürecini, uygulayacağınız ölçüm sırası ve her adımda beklenen sonucu anlatınız.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: Kartın enerjisinin kesildiğinin ve kartın güvenli biçimde söküldüğünün belirtilmesi 3 puan; bobin uçları arasında direnç ölçülmesi ve sonucun şema değeriyle karşılaştırılması 4 puan; açık devre görülürse sürücü devresi ile bobin arasındaki bağlantı hattının ölçülmesi 4 puan; arızalı bileşenin aynı tip ve değerli parçayla değiştirilmesi 2 puan; yeniden montaj sonrası akım sınırlayıcı ile test edilmesi 2 puan. Toplam 15 puan.