Erişilebilirlik ve Kullanılabilirlik

Konu Anlatımı

Erişilebilirlik ve Kullanılabilirlik

Erişilebilirlik, bir ürünün; görme, işitme, hareket, bilişsel ya da dikkat eksikliği olan kullanıcılar tarafından da anlaşılabilir ve kullanılabilir olmasıdır. Kullanılabilirlik ise ürünün genel olarak amacına uygun, verimli ve hatasız kullanılabilmesidir. İkisi birbirini tamamlar: bir arayüz herkesin kullanabileceği kadar basit olmalı, herkesin erişebileceği kadar da açık olmalıdır.

Kontrast ve Renk

Kontrast oranı, metin ile arka plan arasındaki parlaklık farkının sayısal karşılığıdır. Oran 1 değerine yaklaştıkça iki yüzey birbirine yaklaşır ve ayrım zorlaşır; oran büyüdükçe okunurluk artar. Normal boyuttaki metin için yaygın olarak kabul edilen asgari oran 4,5:1, büyük metin için 3:1 düzeyindedir.

Dokunma Hedefleri ve Odak

• Dokunma hedefleri, en küçük kullanıcı koşulunu gözeterek boyutlandırılır ve aralarında boşluk bırakılır.
• Odak göstergesi her etkileşimli öğede görünür olmalı ve kaybolmamalıdır.
• Klavye ile dolaşım, kod sırasına göre tanımlanan odak sırasını izlemelidir.
• Klavye olayını yakalayan yapılar, kullanıcının sayfadan ayrılmasına izin vermelidir.

Yardımcı Teknoloji ve Anlam

Ekran okuyucular sayfadaki anlamı okuma sırasından çıkarır. Başlık hiyerarşisi, listelerin sıralı olarak işaretlenmesi, form alanlarının etiketlenmesi ve düğmelerin eylemi belirten metinlerle adlandırılması bu anlamın temel taşlarıdır. Görseller için eklenen açıklama metni, görselin yerine geçen metinsel karşılıktır.

Renk Körlüğü ve Durum Bildirimi

Renk körlüğünde ton ayrımı bozulur, parlaklık ayrımı ise korunur. Bu nedenle bir durumu yalnız renkle bildirmek yeterli değildir; metin, simge ya da desen eklenmelidir. Aynı ilke form hataları ve uyarılar için de geçerlidir: hatanın nerede olduğu ve nasıl giderileceği açıkça yazılmalıdır.

Yazı Ölçüsü ve Hareket

Yazı boyutunu büyütme tercihi olan kullanıcılar için düzen esnek olmalıdır. Sabit yükseklik ve sabit genişlikle kurulan yapılar büyütülmüş metni taşır. Hareketin azaltılması tercihinde geçişler en aza indirilir; ani kaymalar ve dönen görseller gibi yoğun hareketlerden kaçınılır.

Sınama Planı

Erişilebilirlik ölçümü, tasarım aşamasından itibaren sürekli yürütülür. Sınama için önce kritik kullanıcı yolculukları belirlenir, sonra bu yolculuklar klavye ile ve yardımcı teknoloji kullanılarak yürütülür. Yapılan düzeltmeler kayda geçirilir ve düzeltme sonrası yeniden sınanır; çünkü bir düzeltme başka bir kuralı bozabilir.

Erişilebilirlik ile Kullanılabilirliğin Farkı

İki kavram sık karıştırılır ama farklı soruları yanıtlar.

• Kullanılabilirlik: Ürün, hedef kitle tarafından kolayca ve verimli kullanılabiliyor mu? Soru «Anlaşılıyor mu?» yönündedir.
• Erişilebilirlik: Ürün, kısıtlaması olan herkes tarafından kullanılabiliyor mu? Görme, işitme, hareket veya bilişsel engeli olan kullanıcılar da kapsam içindedir.

Bir ürün çok kolay kullanılabilir ama yalnızca fareyle çalışıyorsa erişilebilir değildir. Buna karşılık klavye ile tamamlanabilen ama ne yaptığını anlatmayan bir form kullanılabilir olabilir, erişilebilir değildir. Bu nedenle iki denetim bir arada yapılır.

Asgari Ölçütler ve Sayısal Sınırlar

Erişilebilirlik denetimi yapılırken sayısal sınırlara ihtiyaç vardır. Yaygın kullanılan asgari değerler şunlardır:

Bu değerler bir sonuç değil, başlangıç noktasıdır. Dokunma hedefleri arasında en az hedef genişliği kadar boşluk bırakmak, yanlış dokunmayı azaltan ek bir önlemdir.

Denetim Sırası ve Kayıt Tutma

Erişilebilirlik sınaması bir seferlik bir kontrol değil, tekrarlanan bir süreçtür. Verimli olması için şu sıra izlenir:

1. Otomatik tarama: Araçla hızlı bir ön eleme yapılır. Araçlar kod hatalarını güçlü biçimde bulur; renk ve anlam sorunlarını ise güvenilir biçimde bulamaz.
2. Elle inceleme: Klavye ile baştan sona gezinme, odak sırasının doğruluğu, alternatif metinlerin anlamı denetlenir.
3. Yardımcı teknoloji denemesi: Ekran okuyucu ile başlık ve form etiketlerinin duyulabilirliği sınanır.
4. Kullanıcı sınaması: Gerçek kullanıcılarla geri bildirim alınır.

Her turda bulgu, etkisi ve sorumlusu yazılı bir listede tutulur. Kayıt tutulmazsa aynı sorun tekrar tekrar açılır ve düzeltme kalıcı olmaz.

Ne Öğreneceğiz

Görsel, işitsel ve motor engelli kullanıcıların uygulamayı rahat kullanabilmesi için tasarım ve sınama ilkelerinin uygulanması. Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Kontrast oranını hesaplayarak renk ve metin seçimini değerlendirir.
• Dokunma hedefi, odak sırası ve klavye gezinmesi kurallarını uygular.
• Yardımcı teknolojiye uygun etiket ve başlık yapısı kurar.
• Metin büyütme ve hareket azaltma tercihlerine uygun düzen tasarlar.
• Erişilebilirlik sınamasını senaryolarla planlar ve sonuçlarını kaydeder.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Kontrast oranı, metin ile arka plan arasındaki parlaklık farkını sayısal olarak özetler.
• Bir durumu yalnız renkle bildirmek, renk körlüğü olan kullanıcılar için bilgi kaybı yaratır.
• Klavye ile kullanım, fareyle kullanım kadar temel bir yoldur ve birlikte planlanmalıdır.
• Başlık hiyerarşisi ve liste işaretlemesi, ekran okuyucunun belgeyi doğru gezinmesini sağlar.
• Yazı ölçüsünün büyütülmesi durumunda düzen taşmadan büyüyebilmelidir.
• Düzeltme sonrası yeniden sınama, çözümün kalıcı olduğunu gösterir.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Beyaz zemin üzerinde koyu gri bir metin kullanılıyor. Beyazın parlaklığı 1, gri için lineer parlaklık 0,1 kabul edilirse oran kaçtır?

1. Her rengi lineer parlaklık değerine dönüştür.
2. Daha açık değere 0,05 ekleyerek sayıyı büyüt.
3. Açık değeri koyu değere böl ve sonucu yorumla.

Sonuç/cevap: (1 + 0,05) / (0,1 + 0,05) bölmesi 7 sonucunu verir; oran asgari değerin üzerindedir.

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir uygulamanın erişilebilirliğini ölçmek için ilk adım nedir?

1. Kritik kullanıcı yolculuklarını listele.
2. Her yolculuk için klavye ve yardımcı teknoloji senaryosu yaz.
3. Bulunan sorunları kayda geçirip düzeltme sonrası yeniden sına.

Sonuç/cevap: Önce yolculuklar belirlenir; ölçüm bu yolculuklar üzerinde yürütülür ve sonuçlar kayıt altına alınır.

Adım Adım Çözülmüş Örnek

Örnek 1: Kontrast oranı hesabı konusunun adımları:

1. Her rengi lineer parlaklık değerine dönüştür.
2. Daha açık değere 0,05 ekleyerek sayıyı büyüt.
3. Açık değeri koyu değere böl ve sonucu yorumla.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Yalnız renk kullanmak: Durumu sadece renkle bildirmek, renk körlüğü olan kullanıcılar için bilgiyi erişilemez kılar; metin ya da simge eklenmelidir.

Sabit ölçü kullanmak: Sabit yükseklik ve genişlik, kullanıcı yazı boyutunu büyüttüğünde metni taşır; düzen esnek olmalıdır.

Odak göstergesini kaldırmak: Klavye kullanıcısının nerede olduğunu gösteren göstergenin gizlenmesi, klavye ile kullanımı pratik olmaktan çıkarır.

Etiketsiz form alanı bırakmak: Alanın ne olduğunu belirten etiket yoksa yardımcı teknoloji kullanıcısı hangi veriyi gireceğini bilemez.

Hata mesajını kısaltıp nedenini atlamak: Yalnız "hatalı" yazan bir mesaj, kullanıcıyı hangi alanda ne yapması gerektiği konusunda yalnız bırakır.

Kendini Dene

Soru: Yönerge: Bir uygulamanın ana giriş ekranı için kısa bir erişilebilirlik kontrol listesi hazırla. Liste; renk kontrastı, dokunma hedefleri, klavye gezinmesi, form etiketleri, odak göstergesi ve hata bildirimi başlıklarını içerecek biçimde yazılmalıdır.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: renk kontrastı maddesinin yazılması 3 puan; dokunma hedefi ölçüsü ve aralığı maddesinin yazılması 4 puan; klavye ile gezinme ve odak sırası maddesinin yazılması 4 puan; form alanlarının etiketlenmesi maddesinin yazılması 3 puan; odak göstergesinin görünürlüğü maddesinin yazılması 3 puan; hata bildiriminin yer ve çözüm bilgisi içermesi maddesinin yazılması 3 puan. Toplam 20 puan. Model cevap: Liste, metin ve zemin arasındaki ayrımın ölçülmesini, hedeflerin yeterince büyük ve aralıklı olmasını, menü ve alanlara klavyeyle ulaşılabilmesini, her alanın etiketli olmasını, odağın her zaman görünür kalmasını ve hataların nerede olduğu ile nasıl giderileceğini açıkça yazmalıdır.

Özet

Erişilebilirlik, ürünün bütün kullanıcılar tarafından anlaşılabilir ve kullanılabilir olmasıdır. Kontrast oranı metin ile zemin arasındaki parlaklık farkını sayısal olarak özetler ve (parlaklık açık + 0,05) / (parlaklık koyu + 0,05) biçiminde hesaplanır. Dokunma hedefleri en küçük kullanıcı koşuluna göre boyutlandırılır, aralarında boşluk bırakılır. Odak göstergesi her etkileşimli öğede görünür olmalı, odak sırası kod sırasını izlemelidir. Başlık hiyerarşisi, sıralı listeler ve etiketlenmiş form alanları ekran okuyucunun belgeyi doğru gezinmesini sağlar. Durumlar yalnız renkle bildirilmez, metin veya simgeyle de desteklenir. Yazı ölçüsü büyütüldüğünde düzen esnek kalmalı, hareket azaltma tercihinde geçişler en aza indirilmelidir. Sınama, kritik yolculuklar üzerinde tasarım aşamasından itibaren sürekli yürütülmeli ve düzeltmeler kayda geçirilmelidir.