Mantığın Konusu ve Amacı

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz

Bu derste mantığın neyi incelediğini, gündelik düşünceden farkını ve neden her bilim dalının temelinde yattığını inceleyeceğiz. Mantığın doğru düşünce ile gerçek arasındaki farkı ayırt etmedeki rolünü, bir savın dayanağı ile sonucu arasındaki bağlantıyı kavrayacaksınız. Sonunda bir argümanı ayırt edip kalitesini değerlendirebileceksiniz.

Ön bilgi

Mantık, önermelerin birbiriyle olan ilişkisini ve bu önermelerden yeni bilgiye ulaşmanın yolunu inceler. Günlük yaşamda sürekli akıl yürütüyoruz; çoğu zaman bunu fark etmiyoruz. Mantığı öğrenmek, bu akıl yürütmeyi görünür ve denetlenebilir kılar. Bir düşünceyi adım adım yazdığımızda nerede zayıfladığını görebiliriz.

• Önerme: doğru ya da yanlış denilebilen cümle.
• Argüman: dayanak önermelerinden bir sonuç çıkarma yapısı.
• Çıkarım: dayanağın sonucu zorunlu kılması.
• Geçerlilik: dayanak doğruysa sonucun da doğru olması gerekliliği.

Kavramlar ve Temel Tanımlar

Mantık akıl yürütmenin kurallarını inceleyen felsefe dalıdır ve amacı doğru düşüncedir. Doğru düşünce, kurallara uygun, tutarlı ve gerekçeli düşüncedir; mantık bir şeyin gerçekten olup olmadığına değil, düşüncenin kurallara uygunluğuna bakar. Önerme, doğruluk değeri taşıyan cümledir; soru, emir ve ünlem cümleleri önerme değildir. Argüman ise bir dayanak önermesinden bir sonuç önermesine geçiştir. Dayanak savı destekleyen önermelere, sonuç ise bu dayanaktan çıkarılmaya çalışılan önermeye denir.

Basit örnek

İnsan ölümlüdür; Sokrates insandır; öyleyse Sokrates ölümlüdür. Bu ünlü yapı bir argümandır: ilk iki cümle dayanak, son cümle sonuçtur. Mantığa göre burada konu olan kişinin gerçekten ölümlü olup olmadığına değil, yapının dayanaktan sonuca düzgün geçip geçmediğine bakılır.

Adım adım çözüm

Bir metni değerlendirirken şu adımları izleyebilirsiniz. Birincisi, sonucu yani savını iddia eden cümleyi bulun. İkincisi, bu sonucu destekleyen dayanak cümlelerini ayırt edin. Üçüncüsü, dayanakların sonucu gerçekten zorunlu kılıp kılmadığını, yani yapının geçerli olup olmadığını değerlendirin. Dördüncüsü ise dayanakların kendi başlarına doğru olup olmadığına bakıp argümanı sağlam bulup bulamayacağınıza karar verin.

İleri örnek

Yeni beyaz eşya çevreye zararlıdır demiş biri; dayanak olarak ise yalnızca bu ürün çok satiliyor demişse sonuç dayanakla bağlantılı olmaz. Burada dayanak, satışa değil, çevresel etkiye bakmalıydı. Gördüğünüz gibi bir argümanın sonucu ilginç bile olsa dayanağı zayıfsa yapı zayıf kalır ve bu yüzden dayanak ile sonucun ilgisi her zaman açıkça sorgulanmalıdır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tablo mantığın temel kavramlarını birbirinden ayırarak anlamlandırmayı kolaylaştırır.

Sık yapılan hatalar

Öğrenciler mantığı yalnız bilgi saydığı için gündelik örneklerden uzak görür ve kavramları karıştırır. En sık hata geçerli ile doğruyu eşitlemektir; bir argüman dayanağı yanlış olduğunda bile yapısal olarak geçerli olabilir. Bir diğer hata, argümanı tek cümleye indirgemektir; ancak argüman en az bir dayanak ve bir sonuç cümlesinden oluşan bir bütündür ve tek başına bir cümle argüman sayılmaz.

Özet

Mantık doğru düşüncenin bilimidir ve önerme, argüman, dayanak, sonuç, çıkarım ile geçerlilik kavramlarını inceler. Argüman dayanaklardan sonuca geçiştir; geçerlilik dayanak doğruysa sonucun da doğru zorunluluğunu bildirir. Doğruluk ile geçerlilik ayrımı, gündelik akıl yürütmeyi değerlendirmenin temelidir ve bu ayrım yapısal değerlendirmenin ilk adımını oluşturur.

Kendini dene

Bugün okuduğun bir haber metninden bir argüman seçip dayanak ve sonucunu ayır. Sonucun dayanaktan çıkıp çıkmadığını ve dayanakların güvenilir olup olmadığını ayrı ayrı değerlendirerek kısa bir not yazman isteniyor.