Refleksler

Konu Anlatımı

Refleksler

Refleksler konusu, biyoloji dersinin programında yer alan temel başlıklardan biridir. Bu bölümde konunun kavramsal çerçevesi kurulur, ön bilgiye dayalı basit bir örnek çözülür, ardından ileri düzeyde adım adım çözümlere geçilir.

Ne Öğreneceğiz?

Bu konuda sinir sisteminin en hızlı çalışan yanıt biçimi olan refleksi inceleyeceğiz. Refleks, bir uyarana verilen bilinçsiz ve otomatik yanıttır. Kasılan bir kasın uyarıldığı düşünüldüğünde, kişinin kasıldığını fark etmeden önce yanıt oluşmasının nedeni refleks yayının bilinçli değerlendirme yapılmadan tamamlanmasıdır.

Refleks yayının hangi parçalardan oluştuğunu, bu parçaların görevlerini ve reflekslerin nasıl sınıflandırıldığını öğreneceğiz. Monosinaptik ve polisinaptik reflekslerin hız farkını, somatik ve otonom reflekslerin ayrımını inceleyeceğiz. Ayrıca duruş, denge ve vücudu koruma gibi işlevlerin hangi reflekslerle sağlandığını tartışacağız.

Ön Bilgi

Duyu organlarında bulunan reseptörler, çevreden gelen uyaranları elektriksel sinyale dönüştürür. Bu sinyali taşıyan duyusal nöronlar, uyarıyı omurilik gibi bir merkeze getirir. Merkezde alınan karar sonucunda motor nöron uyarılır ve uyarı motor nörondan çıkış yoluna iletilir. Önceki konuda öğrendiğimiz sinaps kavramı, bu iletim zincirinde her hücre geçişinde bir kez devreye girer.

Kas dokusunda kas iğciği adı verilen bir mekanik reseptör bulunur. Bu yapı, kasın uzaması hâlinde uyarılır ve uyarıyı sinir lifi boyunca iletir. Kas tendonunun kısa süreli uyarılmasıyla oluşan yanıt, bu mekanik reseptörün çalışmasıyla açıklanır.

Basit Örnek

Bir kişinin dizinin altına küçük bir çekiçle vurulduğunu düşünelim. Diz kapağının altındaki bağ dokusuna yapılan bu kısa uyarı, diz kasının gerilmesine neden olur. Diz kasındaki kas iğciği bu gerilmeyi algılar ve duyusal sinir lifiyle uyarıyı omuriliğe taşır. Omurilikte alınan karar sonucunda aynı kasın motor nörönü uyarılır ve kas kasılır. Bu sırada kişi vuruşun nerede olduğunu bilinçli olarak fark etmiş olabilir ama kasılma çoktan başlamıştır.

Bu örnekte refleksin bilinçli karar verme olmadan gerçekleştiği görülür. Kişi kasın kasıldığını ancak refleks tamamlandıktan sonra fark edebilir. Yolda duyusal nöronla motor nöron arasında tek bir sinaps bulunduğu için yanıt çok hızlıdır.

İleri Örnek

Şimdi ayağa sıcak bir cisme değdiğimizi düşünelim. Temas anında acı reseptörleri uyarılır ve uyarı omuriliğe gider. Omurilikte bu uyarı değerlendirilir ve bacağın kasılı kası ile kol kasının gevşemesi sağlanır; böylece ayağımız geri çekilir. Bu arada uyarı aynı zamanda beyne de ulaşır ve beyinde ağrı duyusu oluşur. Yani aynı uyarı hem hızlı bir refleksle hem de bilinçli bir algıyla sonuçlanır.

Bu örnekte acı uyarısının değerlendirilmesi için birden çok nöron kullanılır. Duyusal nörondan motor nörona geçişte araya ara nöronlar girdiği için yolda birden çok sinaps bulunur. Bu nedenle ayağın geri çekilmesi, diz refleksine göre biraz daha gecikir. Aynı zamanda kasların birbirine zıt yönde kasılıp gevşemesi, karma (reseptör-karşı kasılma) refleks yapısına örnektir.

Adım Adım Çözüm: Refleks Yayının İzlenmesi

1. Adım 1: Uyarı bir reseptör tarafından algılanır ve elektriksel sinyale dönüştürülür.
2. Adım 2: Duyusal nöron, sinyali merkezi sinir sistemine doğru taşır.
3. Adım 3: Merkezde sinyaller karşılaştırılır ve değerlendirme yapılır.
4. Adım 4: Karar sonucunda motor nöron uyarılır.
5. Adım 5: Motor nörondan çıkan uyarı, motor nöronla kasa iletilir.
6. Adım 6: Kas kasılır ve refleks yanıtı tamamlanır.

Karşılaştırma Tablosu: Monosinaptik ve Polisinaptik Refleksler

Karşılaştırma Tablosu: Refleks Yayının Bölümleri

Sık Yapılan Hatalar

Refleks yanıtının bilinçli bir karar verme sonucu oluştuğunu düşünmek. Refleks, beyin kasılma süresince değerlendirme yapılmadan oluşan otomatik yanıttır.

Refleksin yalnızca omurilikte gerçekleştiğini ve beyinle ilişkisi olmadığını söylemek. Beyin omurilikteki refleksleri düzenler ve gerektiğinde baskılar.

Bütün reflekslerde ara nöron bulunduğunu varsaymak. Monosinaptik reflekslerde doğrudan duyusal nörondan motor nörona geçiş vardır.

Refleks yayında uyarının motor nörondan önce soncü hücreye ulaştığını söylemek. Uyarı önce duyusal nöronla merkeze, oradan motor nöronla efektöre ulaşır.

Reflekslerin yavaş ve enerji harcatmayan işlemler olduğunu düşünmek. Refleks hızlı gerçekleşir ve kas kasılması için enerji harcanır.

Otonom reflekslerde efektörün iskelet kası olduğunu ileri sürmek. Otonom reflekslerde efektör düz kas veya bezdir.

Özet ve Kendini Dene

Bu konuda öğrenilenleri şöyle özetleyebiliriz: Refleks, uyarana verilen bilinçsiz ve hızlı yanıttır. Refleks yayı; reseptör, duyusal nöron, merkez, motor nöron ve efektör olmak üzere beş temel parçadan oluşur. Yolda tek sinaps varsa reflekse monosinaptik, birden çok sinaps varsa polisinaptik denir. Yanıtın gecikmesi sinaps sayısıyla ilişkilidir. Refleksler sometik ya da otonom olabilir; otonom reflekslerin efektörü düz kas veya bezdir. Kas iğciği aracılığıyla oluşan refleksler duruş ve dengeyi korur, solunum ve kalp atımı gibi yanıtlar ise yaşamı sürdürür. Kendini dene: Bir refleks yayında ara nöron bulunup bulunmadığını nasıl anlarsın? Cevap: Yayın çizimine bakılır; duyusal nörondan motor nörona doğrudan geçiş varsa monosinaptiktir, ara bir nöron üzerinden aktarım varsa polisinaptiktir.