Alerji

Konu Anlatımı

Alerji Nedir?

Alerji, bağışıklık sisteminin çevrede zararlı olmayan maddelere karşı aşırı ve istenmeyen biçimde yanıt vermesidir. Bu zararsız maddelere alerjen denir. Sık görülen alerjenler polen, ev tozu akarı, evcil hayvan kepeği, besinler (yumurta, fındık, süt), ilaçlar (özellikle penisilin) ve böcek sokmalarıdır. Kişinin alerjiye yatkın olmasına atopi, bu yatkınlığın ailede görülme sıklığına da genetik yatkınlık denir.

Alerji bir enfeksiyon değildir; mikrop üremesi söz konusu değildir. Bağışıklık sistemi yabancı maddeyi tanıdığı hâlde yanıtı aşırı ölçekte verdiği için doku hasarı ve belirtiler ortaya çıkar. Bu yüzden alerjinin tedavisinde antibiyotik değil, alerjenin kaçınması ve bağışıklık yanıtının düzenlenmesi esastır.

Yanıtın Aşamaları: IgE, Mast Hücresi ve Histamin

Alerjik yanıt iki aşamada gelişir. İlk temasta bağışıklık sistemi alerjeni tanır ve B lenfositler aracılığıyla özellikle IgE sınıfı antikor üretir. Üretilen IgE, deri ve dokularda bulunan mast hücrelerinin yüzeyine bağlanır; kişi henüz belirti göstermez, yalnızca duyarlaşmış hâle gelir.

Sonraki temaslarda alerjen, hücre yüzeyindeki IgE ile çapraz bağlanır ve mast hücresi içindeki granüllerin dışarı salınmasını tetikler. Buna degranülasyon denir. Granüllerdeki histamin hızla çevreye yayılır; damarlar genişler, damar geçirgenliği artar, düz kaslar kasılır ve salgı artışı başlar. Sonuçta kaşıntı, kızarıklık, burun akıntısı, gözlerde sulanma, nefes darlığı ve tansiyon düşüklüğü gibi belirtiler görülür. Bu yanıt tip I (hızlı) hipersensitivite olarak adlandırılır.

Sık Görülen Alerjik Durumlar

Korunma ve Tedavi

En etkili korunma yolu alerjenin belirlenip kaçınılmasıdır: polenli günlerde pencere kapalı tutulur, yastıklar alerjen geçirmez kılıfla kullanılır, besin alerjisinde o besin menüden çıkarılır. Antihistaminik ilaçlar histaminin reseptörlerini bloke ederek belirtileri azaltır. Kortikosteroid preparations ise şiddetli yanıtı baskılar. Tekrarlayan alerjide immünoterapi (duyarlaştırma tedavisi) ile vücut yavaş yavaş alıştırılır. Anafilakside ilk yapılacak işlem adrenalin uygulaması ve acil yardım çağırmaktır; antihistaminik tek başına bu durumda yeterli değildir.

Adım Adım: Alerji Değerlendirmesi

1. Belirtilerin ne zaman ve hangi ortamda ortaya çıktığını yaz.
2. Şüpheli alerjeni ve temas süresini belirle.
3. Öykü ve gerekirse kan testindeki IgE düzeyini değerlendir.
4. Kaçınma, antihistaminik ve hekim kontrolünde tedavi planını uygula.

Sınav Odaklı Ayrım Noktaları

Alerjide antikor IgE'dir, aşıyla kazanılan bağışıklıkta ise yanıt farklıdır. Histamin mast hücresinden salgılanır, beyaz kan hücresi tarafından üretilmez. Alerji enfeksiyon değildir; antibiyotik etkisizdir. Anafilaksi acil durumdur, adrenalin gerektirir.

Alerji Belirtilerinin Değerlendirilmesi

Alerji belirtilerini doğru bir şekilde değerlendirmek için, belirtilerin ne zaman ve hangi ortamda ortaya çıktığını belirlemek kritik öneme sahiptir. Örneğin, polenli günlerde burun akıntısı ve göz kaşıntısı, genellikle dış ortamlarda görülen alerjik rinit belirtileridir. Bu belirtiler, alerjenin etkisini anlama ve uygun tedaviyi planlamak için gerekli bilgileri sağlar. Ayrıca, alerjenin temas süresi ve şiddeti de değerlendirmek, alerji türünü belirlemek için önemlidir.

İlginç bir durumda, alerjik rinit belirtilerinin yanı sıra, ciltte kaşıntılı kabarıklıklar ve kızarıklık da görülebilir. Bu durumlar, ürtiker belirtilerini gösterir ve genellikle besin alerjisi veya ilaç alerjisi ile ilişkilendirilebilir. Ayrıca, alerji belirtilerinin şiddeti, alerjenin miktarına ve kişinin bağışıklık sistemi reaksiyonuna bağlı olarak değişir. Bu nedenle, alerji belirtilerini detaylı bir şekilde değerlendirmek, doğru tedavi planını oluşturmak için gerekli olan bilgileri elde etmektedir.

Ne Öğreneceğiz

Alerjinin bağışıklık sistemi açısından oluşumu, IgE ve histaminin rolü, sık görülen belirtiler ile korunma ve tedavi yöntemleri Bu konuda ögrenme çıktıları:

• Alerji ve alerjen kavramlarını açıklar.
• Alerjik yanıtın IgE, mast hücresi ve histamin ile gelişen aşamalarını sıralar.
• Sık görülen alerjik durumları belirtileriyle sınıflandırır.
• Alerjiden korunma ve tedavi yöntemlerini karşılaştırır.
• Anafilaksi hâlinde yapılması gereken acil işlemleri belirtir.

Ön Bilgi

Bu konuya başlamadan önce temel kavram ve ön koşulları kavramanız yardımcı olacaktır. Konunun çerçevesinde şu kavramlar dikkat ister:

• Alerjene karşı üretilen antikor IgE sınıfındadır.
• Histamin mast hücrelerinin granüllerinden salgılanır.
• Saman nezlesi (alerjik rinit) burnu ve solunum yollarını etkiler.
• En etkili korunma yöntemi alerjenin belirlenip kaçınılmasıdır.
• Antihistaminik ilaçlar histaminin reseptörlerini bloke eder.
• Anafilaksi hayatı tehdit eder; adrenalin acil olarak uygulanır.

Basit Örnek ve Günlük Yaşam

Günlük yaşamda ve mesleki bağlamda bir uygulama:

Soru: Kişinin ilk kez karşılaştığı polene nasıl tepki verdiği, ikinci kez nasıl belirti gösterdiğini açıklayınız.

1. İlk teması yaz: IgE üretilir, mast hücresine bağlanır, belirti görülmez.
2. İkinci teması yaz: polen IgE ile çapraz bağlanır, degranülasyon başlar.
3. Sonucu yaz: histamin salınır ve hapşırık, burun akıntısı gibi belirtiler çıkar.

Sonuç/cevap: İlk temas yalnız duyarlaşma sağlar; belirtiler çoğunlukla sonraki temaslarda histamin salınımıyla ortaya çıkar.

Karşılaştırma Tablosu

Sık Yapılan Hatalar

Alerjinin enfeksiyon sanılması: Mikrop üremesi yoktur, bağışıklık sisteminin aşırı yanıtı vardır; antibiyotik işe yaramaz.

Histaminin antikor sanılması: Histamin mast hücresinin salgıladığı bir maddedir, antikor IgE'dir.

İlk temasta belirti beklenmesi: İlk temas genellikle yalnız duyarlaşma sağlar, belirtiler sonraki temaslarda çıkar.

Anafilaksinin yalnız antihistaminikle geçiştirilmesi: Anafilakside ilk işlem adrenalin ve acil yardımdır.

Özet

Alerji, bağışıklık sisteminin zararsız alerjenlere karşı aşırı yanıt vermesidir ve tip I hipersensitivite olarak adlandırılır. İlk temas IgE üretimini ve mast hücrelerine bağlanmayı sağlar; sonraki temaslarda degranülasyon ile histamin salınır ve belirtiler ortaya çıkar. Korunmada alerjenin kaçınması esastır; antihistaminik ve kortikosteroid tedaviyi destekler, tekrarlayan alerjide immünoterapi uygulanır. Anafilaksi hayatı tehdit eder ve adrenalin uygulanmasını gerektirir.

Kendini Dene

Soru: Alerjik yanıtın ilk ve sonraki temaslardaki gelişimini IgE, mast hücresi ve histamin kavramlarıyla adım adım açıkla.

Örnek cevap: Puanlama anahtarı: ilk temasta IgE üretildiğinin ve mast hücresine bağlandığının 3 puan; bu aşamada belirtilerin genellikle olmadığının 2 puan; sonraki temasta alerjenin IgE ile çapraz bağlanarak degranülasyonu başlattığının 3 puan; histaminin damar genişlemesi ve geçirgenlik artışı yaptığının 3 puan; ortaya çıkan belirtilerin (kaşıntı, kızarıklık, burun akıntısı, nefes darlığı) yazılmasının 2 puan; yanıtın tip I hipersensitivite olduğunun 2 puan.