10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı
Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Ölçü kavramını tanımlayabilir ve ölçülü ile ölçüsüz şiiri ayırt edebilir.
- Hece ölçüsünün birimini ve Türk şiirinde görüldüğü hece sayılarını bilebilir.
- Hece ölçüsüne geçen şair adlarını tanıyabilir.
- Aruz ölçüsünün esasını, birim ve serefe kavramlarını açıklayabilir.
- Ölçü bozulmasını tanımlayabilir ve ölçüsüz şiirden ayırt edebilir.
- Nazım ve mısra kavramlarını açıklayabilir.
Önemli noktalar
- Ölçü, şiirde hece sayısına dayanan bir ses düzenidir.
- Hece ölçüsünde her dizede hece sayısı sabittir; halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsüdür.
- Türk şiirinde 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16 heceli ölçüler görülür.
- Aruz Arapça ve Farsça kökenlidir ve esası akdad/fetedir ölçüsüdür.
- Aruzda ölçü çizgisine birim, birimi tanımlayan ilk çizgiye serefe denir.
- Aruzda Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla ölçüldüğü için Türkçeye her zaman uymamıştır.
- Ölçü bozulması bilinçlidir; ölçüsüz şiirde ise bir düzen aranmaz.
- Mısra şiirin en küçük birimidir, nazım ise mısralar dizisidir.
Formüller ve kurallar
- Ölçü = hece sayısına dayanan ses düzeni · ölçülü: düzenli · ölçüsüz: düzensiz
- Hece ölçüsü: birimi hece · her dizede hece sayısı sabit · halk şiirinin ölçüsü 8'li hece ölçüsü
- Türk şiirinde görülen heceli ölçüler: 4, 6, 7, 8, 10, 11, 12, 15 ve 16
- Heceye geçen adlar: Abdurrahim Karahisari, Faruk Nafi Çamlıbel (dörtlükler), Ömer Seyfettin, Yakup Kadri Karaoğluoğlu, Mehmet Akif Ersoy, Nazım Hikmet
- Aruz ölçüsü: Arapça ve Farsça kökenli olup esası akdad/fetedirdir; ölçü çizgisinin adı birim, ilk çizginin adı serefedir
- Aruzda birim adlandırması: mübtedâ ile fâilât 2, müfâilâtü ma'nâ ile müsennâ 3, müsâil ile mütelâ 4 birimlidir
- Aruzda ölçüm: Arapça-Farsça sözcük harf sayısıyla, Türkçe sözcük hece sayısıyla ölçülür; kafiyeden önceki kısma cinâh denir
- Ölçü bozulması = nazımın havasına uymadığı yerde ölçüden bilinçli ayrılması
- Nazım = mısralar dizisi · Mısra = şiirin en küçük birimi
Sık yapılan hatalar
- Ölçüyü kafiyeyle aynı saymak: Ölçü hece sayısına dayanan bir ses düzenidir; dize sonundaki seslerin uyumu ise kafiyenin konusudur.
- Hece ölçüsünde sabit olmayan hece sayısı aramak: Hece ölçüsünde her dizede hece sayısı sabittir ve düzen bu sayıyla kurulur.
- Ölçü bozulmasını ölçüsüz şiirle aynı saymak: Ölçü bozulması şiirin havası gereği bilinçli ayrılmadır; ölçüsüz şiirde ise düzen aranmaz.
- Aruzun Türkçeye uymamasının nedenini yanlış açıklamak: Arapça ve Farsça sözcükler harf sayısıyla, Türkçe sözcükler hece sayısıyla ölçüldüğü için arruz Türkçeye uymamıştır.
- Mısrayı nazımdan büyük birim saymak: Mısra şiirin en küçük birimidir; nazım ise bu mısraların oluşturduğu dizidir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Bir dizeyi ölçerken önce hece sayısını bul, sonra bu sayıya karşılık gelen ölçüyü seç.
- Ölçü ile kafiyeyi karıştırma: ölçü heceyle, kafiye dize sonundaki seslerle ilgilidir.
- Ölçü bozulması sorusunda bilinçli sözcüğüne dikkat et; bu sözcük cevabı belirler.
- Aruzla ilgili sorularda ölçüm ilkesini hatırla: harf sayısı mı hece sayısı mı?
- Hece ölçüsü ile aruzu karşılaştırırken kökenlerinden başla, sonra ölçtüğü şeye geç.
- Mısra ile nazımı ayırmak için birim büyüklüğüne bak: mısra daha küçüktür.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Şiirde Ölçü ve Nazım Birimi konusunun çözümlü sorularını çöz.