10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Söz Sanatları ve Metin Çözümleme — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Anlam sanatlarının tanımlarını söyleyebilir ve her birine özgün örnek verebilir.
Benzetme, istiare ve mecaz-ı mürsel arasındaki farkı açıklayabilir.
Teşhis, mübalağa, tasvir ve cinas sanatlarını örnekler üzerinden tanıyabilir.
Hüsn-i talil, hüsn-i tağlib ve inat sanatlarının değerlendirme yönünü karşılaştırabilir.
Akrostiş ile tenasüp sanatlarının farkını gösterebilir.
Bir metinde geçen sanatı gerekçesiyle belirleyebilir.

Benzetme, istiare ve mecaz-ı mürsel arasındaki fark benzetme edatının bulunup bulunmadığıdır.
İstiarede sözcük doğrudan başka anlamda kullanılır; bu yüzden benzetme edatı aranmaz.
Teşhiste insan dışı varlığa insan özelliği verilir; tasvirde ise yalnızca görünen ayrıntılar aktarılır.
Tezat, karşıt kavramları aynı yerde yan yana getirir; mübalağa ise ölçüyü bilinçli biçimde aşar.
Cinas ile mecaz anlam ilişkilidir; her ikisinde de sözcük temel anlamının dışında kullanılır.
Hüsn-i talil güzel olan tarafı över, hüsn-i tağlib çirkin olan tarafı yer, inat ise karşıt görüşe rağmen savunur.
Tenasüp dize sonlarında, akrostiş ise dize başlarında çalışır.

Benzetme = varlığı başkasına benzetme (gibi, kadar) · İstiare = benzetme yapmadan başka anlamda kullanma
Mecaz-ı mürsel = benzetmede gibi, kadar olmadan yapılan istiare
Teşhis = insan dışı varlığa insan özelliği verme · Tezat = karşıt kavramları yan yana getirme
Mübalağa = olayı olduğundan çok büyük gösterme ya da küçümseme · Tasvir = görünen nesneyi ayrıntıyla anlatma
Tenasüp = benzer sesli sözcüklerin yinelenmesi · Cinas = gerçek anlamı yerine başka anlamıyla söyleme
Hüsn-i talil = güzel olan tarafı övme · Hüsn-i tağlib = çirkin olan tarafı yerme · İnat = karşıt görüşe rağmen savunma
Akrostiş = şiirde dize başı harflerinin oluşturduğu anlam
Sanat tanıma sırası: benzetme edatı var mı → insan özelliği verilmiş mi → gerçek anlam denemesinde cümle bozuluyor mu

Benzetme ile istiareyi aynı sanat saymak: Benzetmede bir varlık başkasına benzetilir ve benzetme edatı bulunur; istiarede ise benzetme yapılmadan sözcük başka anlamda kullanılır.
Teşhis ile tasviri birbirine karıştırmak: Teşhiste insan dışı varlığa insan özelliği verilir; tasvirde yalnızca görünen nesneler ayrıntıyla anlatılır.
Hüsn-i talil ile hüsn-i tağlibi ters adlandırmak: Hüsn-i talil güzel olan tarafı över, hüsn-i tağlib ise çirkin olan tarafı yer.
Akrostişi tenasüple aynı saymak: Tenasüp dize sonlarındaki benzer seslerden, akrostiş ise dize başı harflerinden yararlanır.
Cinası mecaz anlamdan ayırmamak: Cinas gerçek anlamıyla değil başka anlamıyla söylemektir; aynı zamanda mecaz anlam söz konusudur.

Bir sanatı tanımak için önce benzetme edatını ara; gibi ya da kadar varsa benzetme tarafına git.
İnsan özelliği verilmiş mi diye bak; sıfatlaşmış ya da kişilik kazanmış sözcükler teşhis işaretidir.
Sözcüğü çıkarıp yerine gerçek anlamını koy; cümle bozuluyorsa cinas ya da mecaz anlam vardır.
Benzetme ile tasviri ayırmak için edatı ara; edat varsa benzetme, yoksa ve yalnızca ayrıntı varsa tasvirdir.
Akrostiş örneği bulurken dizelerin ilk harflerini yan yana yazarak oluşan sözcüğü kontrol et.
Ödevde sanat adının yanına mutlaka bir gerekçe yaz; gerekçesiz sanat adı eksik sayılır.