10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Sözdizimi ve Bilimsel Dil Bilgisi — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Dil bilgisinin ses bilgisi, morfoloji, sözdizimi ve anlam bilgisi dallarını kapsamlarıyla birlikte ayırt edebilir.
Bir cümlenin öznesini, yüklemi ve nesnesini yükleme soru sorma yöntemiyle bulabilir.
Öznel-nesnel, öznesiz ve özneye geri dönen yükleme sahip cümleleri ayırt edebilir.
Şart cümlesinin dört hâlini tanıyabilir ve örnek cümleyle gösterebilir.
Cümleleri yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre sınıflandırabilir.
Sözdizimi düzlemlerini örneklerle gösterebilir.

Özne ve yüklem her cümlede bulunmak zorundadır; nesne yalnızca geçişli fiillerin cümlelerinde görülür.
Öge bulma yöntemi yükleme soru sormaktır: kim? sorusu özneyi, neyi? sorusu nesneyi bulur.
Özneye geri dönen cümlede özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz; öznesiz cümlede ise özne hiç belirtilmez.
Şart cümlesinin dört hâli gerekir, gerekiyordu, gerekecek ve gerekirdi biçimlerinden oluşur.
Cümle sınıflandırmasında yüklemine, yükleme, anlamına ve yapısına göre dört ayrı ölçüt vardır.
Sıralı cümlede özne ve yüklem aynı, bağlı cümlede ise özne ya da yüklem farklıdır.
Sözdizimi düzlemleri birimlerin büyüklüğüne göre dört basamakta incelenir.

Cümlede zorunlu iki öge: özne + yüklem; nesne yalnızca geçişli fiillerin cümlelerinde bulunur
Öge bulma yöntemi: yüklemi bul → yükleme kim? sor → özne; yükleme neyi? kimi? sor → nesne
Dolaylı tümleç hâlleri: bulunma, ayrılma, yönelme, kaynaklık
Zarf tümleci başlıkları: zaman, yer, yön, durum, miktar
Yükleme sahip türleri: öznel-nesnel (özne tasarruflu) · özneye geri dönen (tasarrufsuz) · öznesiz (özne yüklemden önce gelmez)
Şart cümlesinin dört hâli: gerekirdi · gerekiyordu · gerekecek · gerekir
Cümle sınıflandırması: yüklemine göre 3 · yükleme göre 2 (fiil, isim) · anlamına göre 5 · yapısına göre 4
Bağlaç seçimi: özne ve yüklem aynıysa ve, de, da, hem de, hem…hem, ya da, veya, ile; farklıysa çünkü, ama, fakat, ya, ancak, oysa, halbuki, ki
Sözdizimi düzlemleri: sözcükler arası → sözcük öbekleri arası → öbek–cümle arası → cümle–cümle arası

Nesneyi her cümlede aramak: Nesne yalnızca geçişli fiillerin cümlelerinde bulunur; özne ve yüklem ise zorunludur.
Özneye geri dönen yapıyı öznesiz saymak: Öznesiz cümlede özne vardır ama yüklemden önce gelmez; özneye geri dönen cümlede ise özne nesne üzerinde tasarruf yapmaz.
Şart cümlesini soru cümlesi sanmak: Şart cümlesinde gerekir, gerekiyordu, gerekecek, gerekirdi biçiminden bir yüklem bulunur.
Birleşik, sıralı ve bağlı cümleleri birbirine karıştırmak: Birleşikte özne ve yüklem ortak, sıralıda aynı, bağlıda özne ya da yüklem farklıdır.
Cümle türü sorusunda ölçütü gözden kaçırmak: Aynı cümle farklı ölçütlere göre farklı sınıflara girer; sorunun hangi ölçütü kullandığı önce bulunmalıdır.

Öge bulurken yüklemi bulmadan işe başlama; yüklem, diğer bütün ögelerin anahtarıdır.
Öznesiz cümle ile özneye geri dönen cümleyi ayırmak için cümlenin kim tarafından yapıldığını sor.
Şart cümlesi sorusunda yüklemdeki gereklilik yapısını ara; soru işareti şart değildir.
Cümlenin türünü soran sorularda önce ölçütü belirle: yüklemine mi, yükleme mi, anlamına mı, yapısına mı göre soruluyor?
Düzlem örneklerini ezberlemek yerine, birimin büyüklüğünü sorarak tespit et.
Bağlaç sorusunda önce özne ile yüklemin aynı olup olmadığını denetle.