10. SınıfTürk Dili ve Edebiyatı

Ses Bilgisi ve Morfoloji Tanımları — Çalışma Sayfası

Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.

Bu konuda öğrenecekleriniz

Türkçe alfabesindeki ünlü ve ünsüzleri sayılarıyla birlikte tanıyabilir ve ünsüzleri sert, yumuşak ve ne sert ne yumuşak olarak sınıflandırabilir.
Ünsüz yumuşaması, ünsüz benzeşmesi ve ünsüz kaynaştırması olaylarını örneklerle ayırt edebilir.
Heceyi belirleyen dört kuralı uygulayarak çok heceli bir sözcüğün hecelenmesini gösterebilir.
Ad çekimi eklerini kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne bakarak dört adımda doğru seçebilir.
Fiillerde düzenli tabanı bulabilir, ekip ve çatı eklerini tanıyabilir.
Sıfat, zarf, zamir, edat, bağlaç ve ünlemi tanımlarıyla örnekleri üzerinden ayırt edebilir.

Sert ve yumuşak ünsüz ayrımı ekin değil sözcüğün son sesini belirler; ek seçimi buna göre yapılır.
Ünsüz yumuşaması ek başında, ünsüz benzeşmesi sözcüğün kendi içinde gerçekleşir.
Bir hece daima ünlüyle başlar ve ünsüzle biter; açık hecede ünsüz bulunmaz.
Ad çekiminde ek seçimi kökün son ünsüzüne ve son ünlüsüne bakılarak dört adımda yapılır.
Fiil tabanı çatısız, kişisiz ve zamansız hâldir; düzenli fiillerde -dık, -dı, -du, -dü eki çıkarılarak bulunur.
Zamir, yerine geçtiği sözcüğün cümle içindeki görevine göre ad ya da -fiil zamiri olarak değerlendirilir.
Ünlü uyumu düzensiz sözcüklerde bozulabilir; yarın, şimdi, oyun, sabah ve bugün bu duruma örnektir.

Türkçe alfabesi 29 harften oluşur: 8 ünlü + 21 ünsüz
Ünsüz grupları: sert (ç, f, h, k, p, s, t) · yumuşak (b, c, d, g, ğ, v, z) · ne sert ne yumuşak (j, l, m, n, r, ş, y)
Hece = ünlüyle başlar, ünsüzle biter; hece sayısı ünlü sayısına eşittir
Ünsüz olayları: yumuşama ek başında · benzeşme sözcük içinde · kaynaştırma iki ünsüzü tek ünsüze indirir
Düz ünlü uyumu: a, e, ı, i + sert ünsüz · Yuvarlak ünlü uyumu: o, ö, u, ü + yumuşak ünsüz
Hece kuralları: kümeli fiil önceki heceye; d/t öncesi ünsüz önceki heceye; ünsüzle başlayan ek önceki heceye; birleşmede ikinci sözcüğün baş ünsüzü ilk sözcüğün son ünsüzüne bağlanır
Ad çekimi dört adım: kökü bul → son ünsüze bak → son ünlüye bak → eki seç
Sert köke yönelme/bulunma/ayrılma: -ta, -te, -tan, -ten · yumuşak köke: -da, -de, -dan, -den
Düzenli fiil tabanı: fiilden -dık, -dı, -du, -dü çıkarılır (gör, sev, git)
Fiil türleri: basit (geldi) · bileşik (gidip gelmek) · birleşik (hesap yapmak)

Sert köke yumuşak ek eklemek: Kitapda yerine kitapta yazılır; bulunma eki kökün son ünsüzüne uymak zorundadır.
Benzeşmeyi yumuşama sanmak: Benzeşme sözcüğün kendi içinde olur, yumuşama ise ek başındaki ünsüze bağlıdır.
Hece sayısını ünlü sayısından çok saymak: Hece daima ünlüyle başlar; ünsüzler heceye eklenir, yeni hece açmaz.
Düzensiz fiilde düzenli ek beklemek: Düzensiz fiillerde gidiyor, gitti, gidecek biçiminde çekim görülür.
Yalın zamiri nesne saymak: Yalın kullanılan zamir ad tamamlayıcısıdır; ekli kullanılan zamir nesne olur.

Ad çekimi sorusunda önce kökü yalnızlaştır, sonra son ünsüze ve son ünlüye bak.
Hece sayarken açık heceyi unutma: el, göz ve kulak tek hecedir.
Ünsüz olaylarını ayırmak için kendine sor: Olay ek başında mı, sözcüğün içinde mi?
Fiil tabanı gereken sorularda önce -dık, -dı, -du, -dü ekini fiilden ayıkla.
Düzensiz sözcüklerin uyum kuralına uymadığını önceden bilmek, yanlış ek seçimini önler.
Hece vurgusunu dört, beş ve altı+ heceli sözcükler için ayrı ayrı ezberle.