1453-1683 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleler

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste 1453-1683 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleler konusunu olay, neden ve sonuç zinciriyle anlatacağız. Tarih okurken sıralama değil ilişki kurmak esastır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: 1453-1683 döneminin savaşlarını ve siyasi sonuçlarını kronolojik olarak yerleştirebilmek
• Kazanım 2: Farklı cephelerdeki mücadelelerin devletin gücünü nasıl etkilediğini karşılaştırabilmek
• Kazanım 3: Kanuni döneminden Köprülü dönemine kadar yön değişikliğini açıklayabilmek
• Kazanım 4: Deniz savaşları ile kara savaşlarının amaç farklılığını değerlendirebilmek
• Kazanım 5: 1683 yılının bu dönem için bir dönüm noktası olma nedenini tartışabilmek

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konunun dayandığı temel Denizlerde Osmanlı Gücü başlığıdır. Denizlerde Osmanlı Gücü konusunda kazanılan bilgiyi burada yeniden kullanacağız, bu yüzden o konudaki tanım ve çıkarımları hatırlamak işimizi kolaylaştırır.

• Denizlerde Osmanlı Gücü — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Kanuni Sultan Süleyman ve Yükselişin Zirvesi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

İki Yüzyılı Aşan Mücadele Dönemi

1453’te İstanbul’un fethiyle birlikte Osmanlı Devleti, tarihinde yeni bir döneme girmiştir. 1453’ten 1683’e uzanan bu dönem, devletin hem coğrafi hem de kurumsal bakımdan en geniş sınırlarına ulaştığı dönemdir. Ancak genişleme tek yönlü olmamıştır; bazı cephelerde uzun süreli savaşlar, bazı cephelerde ise beklenmedik sonuçlar ortaya çıkmıştır.

Fatih döneminde devlet, İstanbul’un fethiyle birlikte Bizans’ı sona erdirmiş, Bosna gibi yeni bölgeleri kendi hâkimiyetine katmış ve Anadolu ile Rumeli arasındaki bağlantıyı güçlendirmiştir. Ardından Yavuz döneminde Çaldıran Savaşı ile doğu cephesi şekillenmiş, Mısır ve yakın çevresi devletin sınırlarına dâhil olmuştur. Kanuni dönemi ise hem Batı’da hem doğuda en geniş sınırın oluştuğu dönemdir.

Batı Cephesi ve Avrupa Dengeleri

Kanuni döneminde Osmanlı, Orta Avrupa’ya doğru ilerlemiştir. 1526 Mohaç Savaşı ile Macaristan üzerindeki hâkimiyet büyük ölçüde kurulmuş, 1529’da Viyana kuşatması ile Avrupa içindeki etkisi görünür hâle gelmiştir. Ancak 1683’teki ikinci Mohaç Savaşı, bu cephede tersine bir sonuç doğurmuş ve Macaristan’ın büyük bölümünün kaybıyla sonuçlanmıştır. Bu sonuç, dönemin sonundaki en önemli kırılma noktasıdır.

Kanuni’nin 1566’da Sigetvar kuşatması sırasında vefat etmesi, Osmanlı padişahlarının savaş meydanında vefat etme geleneğinin son örneğidir. Dönemin sonraki bölümünde iç karışıklıklar ve isyanlar, devletin tek yönlü bir genişleme siyasetini zorlaştırmıştır.

Doğu Cephesi ve Denizler

Doğuda Safevilerle sürdürülen mücadeleler, sınırların kesinleşmesi açısından belirleyicidir. 1514 Çaldıran Savaşı, iki devlet arasındaki sınırın belirlenmesinde rol oynamış ve sonraki dönemde Doğu siyasetinin çerçevesini oluşturmuştur. Mısır’ın fethi ise devletin dinî ve siyasî meşruiyetini güçlendirmiştir.

Denizlerde Preveze, Kıbrıs’ın fethi ve İnebahtı gibi gelişmeler yaşanmıştır. Donanmanın Akdeniz’de korunması, İtalya’daki seferler ve Kıbrıs’ın alınması deniz gücünün farklı amaçlarla kullanıldığını göstermektedir. 1571’deki İnebahtı yenilgisi, deniz üstünlüğünün kaybıyla birlikte Akdeniz siyasetinde bir dönüm noktası oluşturmuştur.

Köprülü Dönemi

1656’dan itibaren Köprülü vezirleri dönemi başlamış ve Osmanlı, dönemin en büyük savaşlarını bu dönemde yürütmüştür. 1663-1664 Ocak Savaşı ve 1667-1669 Morea Savaşı bu dönemin temel mücadeleleridir. Köprülü döneminde alınan topraklar uzun süreli olmuş, ancak 1683’teki Mohaç yenilgesi bu kazanımların bir bölümünü geri götürmüştür.

• Genişleme siyaseti: fetihlerle sınırları büyütme ve toprakları kalıcı düzene kavuşturma amacı taşıyan siyasettir.
• Savunma siyaseti: elde edilen toprakları koruma ve düşman baskısını bertaraf etme amacı güden siyasettir.
• Mütareke: çatışmayı duraklatıp zaman kazanma ve yeniden toparlanma aracıdır.
• Sınır mücadelesi: iki devlet arasındaki sınırın nerede çizileceği üzerine yürüyen uzun soluklu çatışmadır.

Kronolojik Tablo

Örnek Değerlendirme: Ters Yönde Giden Sonuç

1526’daki Mohaç Savaşı ile 1683’teki ikinci Mohaç Savaşı aynı cephede, benzer biçimde ve neredeyse aynı adla geçmiştir. Ancak sonuçları tamamen farklıdır. 1526’da Osmanlı Orta Avrupa’da geniş topraklar kazanmış, 1683’te ise büyük ölçüde toprak kaybetmiştir. Aynı yerde, aynı rakiplerle yapılan iki savaşı aynı biçimde değerlendirmek, dönemin yön değişikliğini görmeyi engeller. Değerlendirmede devletin iç gücü, rakiplerin gücü ve dönemin genel siyasi şartları birlikte ele alınmalıdır.

Özet

1453’ten 1683’e uzanan dönem, Osmanlı Devleti’nin en geniş sınırlarına ulaştığı ama aynı zamanda en ağır kayıpları da yaşadığı bir dönemdir. Fatih döneminde İstanbul’un fethiyle Bizans sona ermiş, Anadolu ve Rumeli bağlantısı güçlenmiştir. Yavuz döneminde Çaldıran Savaşı doğu sınırının çizilmesinde, Mısır’ın fethi ise meşruiyetin güçlenmesinde belirleyici olmuştur. Kanuni döneminde 1526 Mohaç ve 1529 Viyana kuşatmasıyla Batı cephesinde zirve yaşanmış, 1571 İnebahtı ise deniz üstünlüğünün kaybıyla sonuçlanmıştır. Köprülü döneminde Ocak ve Morea savaşları yürütülmüş, 1683’teki ikinci Mohaç Savaşı ise dönemin en önemli kırılma noktası olarak kayda geçmiştir.

Sık Yapılan Hatalar

Mohaç Savaşı’nın tek bir savaş olduğu düşünülerek 1526 ile 1683 tarihleri arasındaki farkın gözden kaçırılması yaygın bir hatadır; iki ayrı savaş farklı sonuçlar doğurmuştur. Çaldıran Savaşı’nın doğu cephesinde gerçekleştiği unutularak batı cephesiyle karıştırılabilir. 1571’de İnebahtı ile Kıbrıs’ın fethinin aynı sonucu doğurduğu sanılabilir; biri deniz üstünlüğü kaybı, diğeri doğu Akdeniz’de konum güçlenmesidir. Son olarak dönemin yalnız genişleme ya da yalnız savunma amaçlı olduğu gibi tek yönlü bir yorum da doğru değildir.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, 1453-1683 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleler bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: 1526 ve 1683 tarihli Mohaç savaşlarının sonuçları arasındaki farkı açıklayınız.

Bu görev için 12 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Yararlı ipuçları

• Savaşları yalnız adıyla değil; yılı, cephesi ve sonucuyla birlikte tablo hâline getir.
• 1526 ile 1683 tarihlerini karıştırmamaya özen göster; aynı adı taşımaları sınavda tuzak oluşturabilir.
• Yıl sorularında seçeneklerde yıl bulunacağını unutma; 1514, 1526, 1571 ve 1683 sık karıştırılır.
• Doğu, batı ve deniz cephelerini ayrı ayrı takip et; aynı dönemde birden fazla cephede savaş yürütülmüştür.
• Köprülü dönemini iç karışıklıkların ardından gelen toparlanma dönemi olarak hatırla.
• Bir savaşın sonucunu askerî, siyasi ve uzun vadeli olmak üzere üç başlıkta değerlendir.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Aynı ad, farklı sonuç

Soru: 1526 ve 1683 tarihli Mohaç savaşlarının neden farklı sonuçlar doğurduğu nasıl açıklanır?

1. İki savaşın tarihini ve cephesini karşılaştır
2. Osmanlı’nın o dönemlerdeki iç ve dış durumunu değerlendir
3. Rakiplerin güç durumundaki farkı ortaya koy

Cevap: 1526’da Osmanlı, Avrupa’da daha zayıf bir dönemden geçerken geniş bir toprak kazanmış ve Orta Avrupa’da hâkimiyet kurmuştur. 1683’te ise devlet iç karışıklıklar ve uzun savaşlar nedeniyle daha zayıf bir durumdaydı ve Avrupa devletleri aras…

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Doğu sınırının çizilmesi

Soru: Çaldıran Savaşı’nın sonraki dönem üzerindeki etkisi nedir?

1. Savaşın taraflarını belirle
2. Savaş sonrasında oluşan sınır durumunu değerlendir
3. Doğu siyasetinin bu sınıra göre biçimlenmesini izle

Cevap: Çaldıran Savaşı, iki devlet arasındaki askerî dengeyi değiştirmiş ve uzun yıllar sürecek bir sınır mücadelesinin başlangıcı olmuştur. Bu sınır, sonraki dönemdeki doğu siyasetinin çerçevesini belirlemiş; iki devlet arasındaki ilişkiler bu e…

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• İki Mohaç Savaşı’nı tek bir olay gibi görmek: 1526 ve 1683 tarihli Mohaç savaşları farklı dönemlerde ve farklı sonuçlarla yapılmıştır. 1526’da geniş topraklar kazanılırken 1683’te büyük toprak kaybı yaşanmıştır; bu ayrım gözden kaçırılmamalıdır.
• Çaldıran Savaşı’nın cephesini karıştırmak: Çaldıran Savağı doğu cephesinde, Safevilerle yapılmıştır ve sınırın çizilmesinde belirleyici olmuştur. Bu savaşı batı cephesi savaşları arasında göstermek yanlış bir yerleştirmedir.
• 1571 yılındaki iki gelişmeyi aynı sonuçla değerlendirmek: İnebahtı yenilgisi deniz üstünlüğünün kaybıyla, Kıbrıs’ın fethi ise doğu Akdeniz’de konumun güçlenmesiyle sonuçlanmıştır. Aynı yıl olmaları aynı sonucu doğurmaz.
• Kanuni’nin vefatının yerini ve nedenini karıştırmak: Kanuni Sultan Süleyman, 1566’daki Sigetvar kuşatması sırasında vefat etmiştir. Vefatın başka bir kuşatma ya da savaşta gerçekleştiğini söylemek tarihsel olarak hatalıdır.
• Dönemi yalnız genişleme ya da yalnız savunma olarak tanımlamak: Bu dönemde hem toprak kazanılan hem de toprak kaybedilen savaşlar yaşanmıştır. Önceki dönemin genişleme siyaseti ile sonraki dönemin savunma ağırlıklı siyaseti arasında bir yön değişikliği vardır.

Özet

Kısaca: 1453’ten 1683’e uzanan dönem, Osmanlı Devleti’nin en geniş sınırlarına ulaştığı ve en ağır kayıpları da yaşadığı bir dönemdir. Fatih döneminde İstanbul’un fethiyle Bizans sona ermiş, Anadolu ile Rumeli bağlantısı güçlenmiştir. Yavuz döneminde 1514 Çaldıran Savaşı doğu sınırının çizilmesinde belirleyici olurken Mısır’ın fethi meşruiyeti güçlendirmiştir. Kanuni döneminde 1526 Mohaç ve 1529 Viyana kuşatmasıyla Batı cephesinde zirve yaşanmış, 1566’da Kanuni Sigetvar kuşatması sırasında vefat etmiştir. 1571’de İnebahtı…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• 1453’te İstanbul’un fethiyle Bizans siyasi olarak sona ermiş, devletin iki kıtadaki konumu güçlenmiştir.
• 1514 Çaldıran Savaşı, Safevilerle arasındaki sınırın çizilmesinde ve sonraki doğu siyasetinin çerçevesinin oluşmasında belirleyici olmuştur.
• 1526 Mohaç Savaşı ile 1683’teki ikinci Mohaç Savaşı aynı cephede yapılmış olsa da sonuçları tamamen farklıdır.
• Kanuni döneminde 1529 Viyana kuşatması, devletin Avrupa içindeki etkisini görünür kılmış; 1566 Sigetvar kuşatması sırasında Kanuni vefat etmiştir.
• 1571’deki İnebahtı yenilgisi deniz üstünlüğünün kaybıyla, aynı yıl Kıbrıs’ın fethi ise doğu Akdeniz’de konumun güçlenmesiyle sonuçlanmıştır.
• Köprülü döneminde yürütülen Ocak ve Morea savaşları, kriz koşullarında bile alınan toprakların uzun süreli olduğunu göstermiştir.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Bir kaynakta şu bilgi yer alır: “Kanuni döneminde devlet, aynı anda hem Doğu’da hem Batı’da hem de denizlerde aktif olan tek devlettir.” Bu bilgi, hangi yorumu destekler? (Şıklar: Dönemin birden fazla cephede eş zamanlı mücadele içerdiğini · Devletin yalnız denizlerde faaliyet gösterdiğini · Tüm cephelerin aynı yıl sona erdiğini · Savaşların yalnız dinî nedenlerle yapıldığını)
2. Çaldıran Savaşı’nın sonraki dönem üzerindeki en önemli etkisi aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Devletin Rumeli’deki hâkimiyetinin sona ermesi · Doğu cephesinde uzun süreli bir sınır mücadelesinin başlaması · Deniz gücünün tümüyle ortadan kalkması · Orta Avrupa’da geniş toprak kaybı)
3. 1514’te Osmanlı ile Safeviler arasında yapılan ve doğu sınırının çizilmesinde belirleyici olan savaş hangisidir? (Şıklar: Köse Dağ Savaşı · Kösedağ Savaşı · Sırpsındığı Savaşı · Çaldıran Savaşı)

Cevap anahtarı: 1) Dönemin birden fazla cephede eş zamanlı mücadele içerdiğini — Kaynaktaki bilgi, dönemin birden fazla cephede eş zamanlı mücadeleye sahne olduğunu gösterir. Doğu, batı ve deniz cepheleri aynı dönemde işlemiş, devlet kaynaklarını bunlar arasında paylaştırmıştır.…

2) Doğu cephesinde uzun süreli bir sınır mücadelesinin başlaması — Çaldıran Savaşı, iki devlet arasındaki dengeyi değiştirmiş ve uzun yıllar sürecek bir sınır mücadelesinin başlangıcı olmuştur. Rumeli’deki hâkimiyetin sona ermesi, deniz gücünün kaybı ya da Orta Avru…

3) Çaldıran Savaşı — Çaldıran Savaşı, 1514’te Osmanlı ile Safeviler arasında yapılmış ve iki devlet arasındaki sınırın çizilmesinde belirleyici olmuştur. Bu savaş, sonraki doğu siyasetinin çerçevesini oluşturmuştur. Köse…

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• 1453-1683 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Bilim, Kültür, Eğitim ve Sanat Alanında Yaşanan Gelişmeler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Padişah, Saltanat ve Egemenlik Anlayışı — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Saray Teşkilatı: Birun, Enderun ve Harem — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Divan-ı Hümâyûn ve Kalemiye — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste 1453-1683 Yılları Arasındaki Siyasi ve Askerî Mücadeleler konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• 1526 ve 1683 tarihli Mohaç savaşlarının sonuçları arasındaki farkı açıklayınız. (12 puan)
• Doğu, batı ve deniz cephelerinde yürütülen mücadelelerin ortak özelliklerini ve farklılıklarını karşılaştırınız. (15 puan)
• Köprülü döneminde alınan toprakların uzun süre elde tutulabilmesinin nedenlerini tartışınız. (10 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir savaşın sonucunu değerlendirmek için hangi başlıklar kullanılmalıdır?

1. Askerî sonucu tespit et
2. Siyasi sonucu ve sınır değişimini incele
3. Uzun vadeli sonucu izle

Sonuç/cevap: Önce savaşın askerî sonucu belirlenmeli, ardından siyasi sonuç ve sınırlardaki değişim değerlendirilmelidir. Son olarak uzun vadede devletin güç dengesindeki yerinin nasıl değiştiği izlenmelidir. Bu üç başlık birlikte, savaşın gerçek ağırlığını gösterir.