İplik Sarımı ve Koni Hazırlığı

Konu Anlatımı

İplik Sarımı ve Koni Hazırlığı

İplik sarımı, eğirme ünitesinde üretilen ve ince bobbinde toplanan ipliğin dokuma ve örme tezgâhının ihtiyacı olan büyük, düzgün sarımlı kütleye aktarılması işlemidir. Sarım çoğu zaman bir taşıma adımı gibi düşünülür; oysa ipliğin gerilim düzgünlüğünü, katman yerleşimini ve koninin doluluk biçimini belirlediği için kaliteyi doğrudan etkileyen bir süreçtir. Aynı iplik farklı gerginlikle sarıldığında haşılama sonrası çözgü düzgünlüğü farklı çıkar ve kumaşın sıklığı bozulur. Bu derste sarımın amacı ve koni tiplerini, sarım hızı ile gerginliğin iplik numarasıyla ilişkisini, uzunluk ve kütle denetimini, sarım fireinin hesaplanmasını ve koni etiketinde taşınması gereken bilgileri öğreneceğiz.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Öncelikle sarımın eğirme ile dokuma arasındaki işlevini tanıyacaksınız. Ardından iplik numarası tanımlarını (tex ve Nm) hatırlatarak verilen kütlenin hangi uzunluğa karşılık geldiğini hesaplayacak, sarım hızının iplik numarasına göre nasıl seçileceğini öğreneceksiniz. Koni sarımındaki çapraz açısının neden önemli olduğunu görecek, uzunluk sayacı ve tartı değerlerinden sarım fireini hesaplayacak ve etiket üzerinde uzunluk toleransının nasıl denetlendiğini inceleyeceksiniz. Son olarak hangi bilginin etikette mutlaka yer alması gerektiğini ve parti numarasının izlenebilirlikteki yerini belirleyeceksiniz.

Ön bilgi

Birinci ön bilgi iplik numarasıdır. tex, 1000 metre ipliğin gram cinsinden kütlesidir; Nm ise 1 gram ipliğin kaç metre olduğunu gösterir. Bu iki tanım birbirinin tersidir ve aralarındaki bağıntı Nm = 1000 ÷ tex şeklindedir. 20 tex iplik 50 Nm değerine karşılık gelir. İplik numarası bilinmeden uzunluk hesaplanamaz; çünkü aynı kütle için ince iplikte çok daha uzun metre elde edilir.

İkinci ön bilgi uzunluk sayacıdır. Sarım makinesinin sayacı, sarılan ipliğin toplam metresini gösterir. Üçüncü ön bilgi ise tartıdır: koni tartıldığında kutu ve mandal kütlesi de dahil olur. Bu iki ölçüm birbirini doğrulamazsa hata vardır; ölçümden biri şüpheliyse parti durdurulup bağımsız tartımla karşılaştırılır.

1. Sarımın amacı ve koni tipleri

Sarımın dört işlevi vardır. Birincisi biriktirme: makara üzerindeki kısa iplik, tezgâhın kesintisiz beslenebilmesi için uzun kütleye toplanır. İkincisi düzgünlük: iplik tek katman hâlinde ve sabit açıyla sarılırsa kopma oranı düşer. Üçüncüsü denetim: her koninin uzunluğu ve kütlesi ölçülerek parti tutarlılığı sağlanır. Dördüncüsü izlenebilirlik: koni etiketi parti numarasını taşıdığı için ilerideki bir kusurun kaynağına ulaşılır.

Koni tipi, sarımın uygulandığı taşıyıcıya göre adlandırılır. Doğrudan kutuya sarılan tipe doğrudan sarım denir; bobbinden koniye aktarılan tipe aktarma sarımı. Aktarma sarımı, dokuma tezgâhında kesintisiz besleme için yaygındır; çünkü ince bobbindeki iplik uzunluğu birkaç yüz metredir ve doğrudan tezgâha beslenemez. Örme makinelerinde ise koni biçimi, ipliğin makaraya oturma açısına göre dar veya geniş olarak seçilir.

2. Sarım hızı, gerginlik ve çapraz açı

Sarım hızı m/min cinsinden verilir ve iplik numarasına göre seçilir. İnce ve zayıf iplikte 400–700 m/min, orta kalınlıkta 700–1000 m/min, kalın iplikte 1000–1500 m/min bandı örnek olarak kullanılabilir. Hız arttıkça iplik üzerindeki dinamik yük artar; bu yüzden ince iplikte yüksek hız kopyalama ve kopma oranını yükseltir. Hız ayarı iplik numarasıyla birlikte düşünülür, makine ayarı olarak tek başına bırakılmaz.

Sarım gerginliği ise ipliğin koni üzerindeki çekme kuvvetidir. Gerginlik fazla yüksekse iplik uzar, kopma oranı artar ve haşılama sırasında çözgü kopmaları oluşur; koni ayrıca kabuk gibi sertleşir. Gerginlik düşükse iplik katman üzerinden kayar, koni düzensiz açıklıklar gösterir ve iplik ağızdan düşebilir. Doğru gerginlik, ipliğin koni üzerinde kendiliğinden durduğu ama uzamadığı değerdir.

Koni sarımında iplik, eksenle belirli bir çapraz açı yaparak sarılır. Bu açı genellikle 20°–30° bandında tutulur. Açı çok dar olduğunda iplik bir sonraki katmana tırmanacak yeterli yatay bileşen bulamaz ve koni düzensizleşir; açı çok geniş olduğunda ise koni dış yüzeyi sertleşip kabuklaşır. Sarım sırasında açının koni boyunca sabit tutulması, koni açıklıklarının düzgün olmasıyla denetlenir.

3. Uzunluk ve kütle sayacı ile fire hesabı

Sarılacak toplam uzunluk, kütle ve iplik numarası bağıntısıyla bulunur: uzunluk = kütle (g) × 1000 ÷ tex. Bu bağıntı ters yönde de kullanılır; elde edilen uzunluğun hangi kütleye karşılık geldiği kutu kütlesi düşüldükten sonra tartıyla doğrulanır. Uzunluk sayacı metre cinsinden, tartı ise gram cinsinden ölçtüğü için ikisi birbirinin yerine geçmez; birlikte kullanılır.

Sarım firei, etikette planlanan kütle ile gerçekte konide kalan net kütle arasındaki farktır. Fire oranı hesaplanırken payda sarılan toplam kütle alınır. Planlanan 2,05 kg yerine konide 2,00 kg iplik varsa fire 0,05 kg olur ve oran 0,05 ÷ 2,05 = 0,0244 yani %2,44 çıkar. Payda net kütle alınırsa oran olduğundan büyük gösterilir.

Uzunluk tarafında denetim sapma üzerinden yapılır. Sapma yüzdesi, ölçülen uzunluğun etiket değerinden ne kadar saptığını gösterir ve yönü yazılır. Etiketi 100000 m olan bir konuda sayaç 99200 m gösteriyorsa sapma 99200 − 100000 = −800 m olur; oran 800 ÷ 100000 = 0,008, yani eksi %0,8 bulunur. Kısa gelen koni ile uzun gelen koni aynı değerlendirilmemelidir, bu yüzden yön mutlaka yazılır. Tolerans değeri de etikette yer alır ve karşılaştırma bu değere göre yapılır.

4. Etiket bilgileri ve parti takibi

Koni etiketi üç gruba ayrılır. Kimlik bilgileri: parti (lot) numarası, renk kodu, üretim tarihi. Nitelik bilgileri: iplik numarası (tex ve Nm), karışım oranı, büküm sayısı. Ölçüm bilgileri: koni uzunluğu, ambalaj kütlesi, net iplik kütlesi. Ambalaj kütlesi ile net iplik kütlesi ayrı ayrı yazılmalıdır; tek değer yazılırsa net kütleyi tartıdan çıkarmak mümkün olmaz.

Parti numarası bu bilgiler arasında en kritik olanıdır. Parti numarası, üretim kaydıyla koniyi eşleştirir. Yıkama, boyama veya dokuma aşamasında bir kusur çıktığında hangi partiden geldiği ve o partide hangi konilerin üretildiği bu numarayla bulunur. Parti numarası elle kopyalanmaz; ambalaj etiketi ile üretim kaydı birebir aynı yazılır.

Basit örnek

20 tex ipliğin 2000 gramı sarılmak isteniyor. 20 tex, 1000 metre ipliğin 20 gram olduğu anlamına gelir. Kütleyi metreye çevirmek için kütleyi 1000 ile çarpıp tex değerine bölmek gerekir: 2000 × 1000 ÷ 20 = 100000 m bulunur. Yani 2000 gram 20 tex iplik, 100 kilometrelik bir sarımdır. Bu uzunluk bilinmeden sarım süresi hesaplanamaz.

İleri örnek

20 tex iplikten üç koni sarılacaktır ve her konide net 2000 gram olacaktır. Sarım makinesi 1200 m/min hızda çalışmaktadır ancak makine verimi %85'tir. Bir koninin uzunluğu 2000 × 1000 ÷ 20 = 100000 m, üç koninin toplam uzunluğu 3 × 100000 = 300000 m'dir. Verimli hız 1200 × 0,85 = 1020 m/min olur ve toplam süre 300000 ÷ 1020 = 294,1 dakika bulunur. Verimin süreye uygulanması hatalıdır; doğru uygulama hıza uygulanmasıdır.

Adım adım çözülmüş örnek

Tartılan koni 3,20 kg çıkmış, kutu ve mandal kütlesi 1,20 kg, etikete göre planlanan kütle 2,05 kg'dır. Önce net iplik kütlesi çıkarılır: 3,20 − 1,20 = 2,00 kg. Sonra fire bulunur: 2,05 − 2,00 = 0,05 kg. Fire oranı sarılan toplam kütleye bölünür: 0,05 ÷ 2,05 = 0,0244. Yüzdeye çevrildiğinde 0,0244 × 100 = 2,44 sonucu bulunur. Demek ki bu konide %2,44 fire vardır ve fire hedefi içinde kaldığı için parti kabul edilir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Hızı yanlış birimden okumak: Sarım hızı m/min olarak verilir; 1000 m/min değeri dakikada 1000 metredir, saniyede değil. Birim yanlış okunursa süre 60 kat hatalı çıkar.
• Kutu kütlesini düşmemek: Tartılan değer ambalajı da içerir; ambalaj düşülmezse net iplik kütlesi ve fire yanlış hesaplanır.
• Fire oranında paydayı seçmemek: Payda sarılan toplam kütledir; net kütle bölmek oranı olduğundan büyük gösterir.
• Çapraz açıyı çok dar bırakmak: İplik kayar, koni düzensizleşir ve haşılama ile boyamada emilim düzensizliği oluşur.
• Sapma yönünü atlamak: Eksi ve artı sapma aynı değerlendirilmemelidir; yön yazılmazsa kısa gelen koni fark edilmez.
• Gerginliği numaradan bağımsız ayarlamak: İnce iplikte yüksek gerginlik kopyalama ve haşılama öncesi düzensizlik yaratır.
• Parti numarasını kopyalamak: Elle yazılan numarada tek hatalı karakter, kusurlu partiyi izlenemez hâle getirir.
• Uzunluk ölçümünü atlamak: Yalnızca tartıya bakmak numara hatasını yakalayamaz; iki ölçüm birlikte kullanılmalıdır.

Özet

İplik sarımı, eğirilmiş ipliği dokuma ve örme tezgâhına uygun koniye aktarma işlemidir ve kaliteyi belirleyen bir süreçtir. Sarım hızı iplik numarasına göre seçilir: ince iplikte düşük, kalın iplikte yüksek hız tutulur. Sarım gerginliği aşırı yüksekte iplik uzar ve kopar, düşükte koni düzensizleşir. Koni sarım çapraz açısı 20°–30° bandında sabit tutulur. Numaralar arasındaki bağıntı Nm = 1000 ÷ tex'tir ve uzunluk = kütle × 1000 ÷ tex ile bulunur. Uzunluk sayacı sarılan metreyi, tartı koni kütlesini verir; net iplik kütlesi için ambalaj kütlesi düşülür. Fire oranı fire kütlesinin sarılan toplam kütleye bölünmesiyle hesaplanır. Uzunluk sapması yönüyle birlikte yazılır ve etiketteki toleransla karşılaştırılır. Koni etiketi kimlik, nitelik ve ölçüm bilgilerini taşıyarak üretim kaydıyla birebir eşleşmeyi sağlar.

Kendini dene

Bu konuyu pekiştirmek için atölyede hazır bulunan 30 tex ve 60 tex iki iplikten birer koni sar ve şu dört ölçümü yap: kutu kütlesi, tartılan koni kütlesi, sayacın gösterdiği uzunluk ve koni çapraz açısı. Her ölçümü ayrı bir forma yaz, sonra net iplik kütlesini, fire oranını ve uzunluk sapmasını hesapla. İki iplik arasında fire oranı farkı çıkarsa nedenini tek cümleyle yaz. Çalışma kâğıdına konu adı, tarih, kullanılan araçların adı ve ölçüm değerlerini mutlaka ekle. Ödev değerlendirmesinde sayısal hesabın doğruluğu, ölçümün iki kez tekrar edilmiş olması ve sapma yönünün yazılmış olması ölçülür.