Randıman ve Fire Kontrolü

Konu Anlatımı

Randıman ve Fire Kontrolü

Randıman, bir üretim biriminde gerçekleşen üretimin, hiçbir kayıp varsayılmayan teorik üretime oranıdır. Fire ise teorik üretim ile net üretim arasındaki farktır. İkisi de tek bir ekipmanın değil, tüm üretim zincirinin göstergesidir: iplik kalitesi, tezgâh ayarı, operatör uygulaması ve ölçüm doğruluğu randımanı birlikte belirler. Yüksek randıman tek başına başarı ölçütü değildir; gramaj veya sıklık sapması olan ürün ret edilirse o vardiya başarısızdır. Bu derste randımanın hesaplanmasını, fire miktarının hem metre hem kilogram cinsinden bulunmasını, duruş kaybının kapasiteye etkisini ve fire kayıtlarının nasıl tutulacağını öğreneceksiniz.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Öncelikle teorik üretim ile net üretim kavramlarını ayırt edeceksiniz. Ardından tezgâh hızı ve çalışma süresinden teorik üretimi, randıman katsayısından ise net üretimi hesaplayacaksınız. İkinci adımda fire miktarını ve fire oranını bulacaksınız; burada hangi sayının payda alınması gerektiğini özellikle öğreneceksiniz. Üçüncü adımda fire miktarını makara gramajıyla çarparak kilogram karşılığını bulacak ve gramaj değiştiğinde neden kilogram cinsinin anlamlı olduğunu göreceksiniz. Dördüncü adımda vardiya süresinden duruş kaybını çıkararak net üretken süreyi ve vardiya kapasitesini hesaplayacaksınız. Son olarak fire kaynaklarını sınıflandıracak ve günlük fire kaydının kök nedene inilmesini nasıl sağladığını inceleyeceksiniz.

Ön bilgi

Birinci ön bilgi makara gramajıdır. Gramaj, birim uzunluktaki ipliğin kütle cinsinden karşılığıdır ve kg/m olarak ifade edilir. Aynı metrekare ağırlık, gramajı iki kat olan bir makarada iki kat fire kütlesi demektir; bu yüzden fire yalnız metre olarak izlenemez.

İkinci ön bilgi vardiya süresidir. Sekiz saatlik vardiya 480 dakikadır. Bu değer kullanılmadan vardiya kapasitesi hesaplanamaz. Üçüncü ön bilgi ise kopuk sayısıdır: iplikte 100 metre aralıkla sayılan kopuk adedi, farklı uzunluklardaki partileri karşılaştırılabilir kılan bir ölçütür.

1. Randıman nedir, nasıl ölçülür

Teorik üretim, tezgâh hızı ile çalışma süresinin çarpımıdır ve hiçbir kayıp varsayılmaz. Hız saatte 22 m/dk olan bir tezgâhta bir saatlik teorik üretim 22 × 60 = 1320 m'dir. Bu sayı, o saat içinde ne kadar üretilmesi gerektiğinin ölçüsüdür.

Net üretim ise gerçekte üretilen miktardır ve teorik üretimin randıman katsayısıyla çarpılmasıyla bulunur: 1320 × 0,88 = 1161,6 m. Randıman yüzdesi net üretimin teorik üretime bölünmesiyle elde edilir. Randımanı net üretimden yeniden oranlamak yanlıştır; net üretimin kendisi zaten randımandır.

Randıman dört ana kaynaktan etkilenir: iplik (kopuk, tüylenme, düşük mukavemet), tezgâh (ayar kayması, bakım eksikliği, sensör hatası), operatör (sürekli devre değişikliği, yanlış ayar) ve ölçüm (gramaj ve sayım hatası). Bu dört başlık ayrılmadan kök nedene inilemez.

2. Fire kaynakları ve sınıflandırması

Fire miktarı teorik üretimden net üretim çıkarılarak bulunur: 1320 − 1161,6 = 158,4 m. Fire oranı ise fire miktarının teorik üretime bölünmesiyle bulunur: 158,4 ÷ 1320 = 0,12, yani %12. Payda net üretim alınırsa oran olduğundan büyük gösterilir; bu, fire kayıtlarında en sık yapılan hatadır.

Fire dört ana başlıkta toplanır. İplik kaynaklı fire: kopuk, yüksek tüylenme, düşük elyaf mukavemeti. Tezgâh kaynaklı fire: atkı atma hatası, çözgü kopması, ayar kayması. Operatör kaynaklı fire: yanlış devre, tezgâhın iki kez durdurulup başlatılması. Ölçüm kaynaklı fire: gramaj sapması ve sayım hatası. Son grup en sinsi olanıdır; üretim doğru, kayıt yanlıştır.

Fire kütlesi gramajla bulunur: makara gramajı 0,12 kg/m olan bir tezgâhta 158,4 m fire, 158,4 × 0,12 = 19,008 kg kümleye karşılık gelir. Gramajı 0,16 kg/m olan bir partide aynı metre fire 25,34 kg olur. Bu yüzden fire raporunda hem metre hem kilogram sütunu bulunmalıdır.

3. Kapasite hesabı ve duruş kaybı

Duruş, üretimin yapılmadığı ya da kısmen yapıldığı süredir; makine arızası, beklemeler, planlama kaybı ve devre değişiklikleri bu süreye girer. Vardiya kapasitesi hesabında duruş ayrıca düşülür. Sekiz saatlik bir vardiyada duruş ve planlama kaybı 72 dk ise net üretken süre 480 − 72 = 408 dk olur.

Net üretken süre ile hız çarpılınsa teorik vardiya üretimi bulunur: 408 × 22 = 8976 m. Randıman %88 uygulanınca net üretim 8976 × 0,88 = 7898,88 m olur ve fire miktarı 8976 − 7898,88 = 1077,12 m bulunur. Gramaj 0,12 kg/m kabul edilirse fire kütlesi 1077,12 × 0,12 = 129,25 kg olur.

Kapasite planı yaparken iki hata sık yapılır. Birincisi net üretken süreyi 480 dk almak; bu, planın gerçekleşmemesine yol açar. İkincisi randımanı vardiya kapasitesine hiç uygulamamak; bu ise fire kaydının eksik tutulmasına yol açar.

4. Fire azaltma ve izleme

Fire azaltma çalışmaları ölçümle başlar. Kopuk sayısı artmışsa iplik hattı incelenir; gramaj sapması varsa ölçüm ya da tezgâh ayarı aranır; duruş süresi uzamışsa arıza kaydına bakılır. Bu sıralama olmadan alınan önlemlerin çoğu yerinde olmaz.

Öncelik sırası, en çok fire üreten kalemlerin listesine göre verilir. Bu liste dönemsel olarak tazelenir; ayda bir kez gözden geçirilmesi yeterlidir. Her fire kaydında kök neden sütunu bulunmalı ve boş bırakılmamalıdır; boş bir kök neden sütunu, kaydın hiçbir şey öğretmediği anlamına gelir.

Kayıt sıklığı da kararın kalitesini belirler. Günlük ve vardiya bazlı kayıt tutulduğunda hangi vardiyada fire çıktığı bulunabilir. Haftalık kayıtta bu ayrım kaybolur ve önlem kararı yanlış yere yatırılır.

Basit örnek

Bir dokuma tezgâhı saatte 22 m/dk hızla çalışmaktadır. Bir saatlik teorik üretim, hızın süreyle çarpılmasıyla bulunur: 22 × 60 = 1320 m. Bu değer, o saat içinde hiçbir fire olmadığı varsayımıyla üretilmesi gereken miktardır. Gerçekte üretilen miktar bu değerden az olacaktır; aradaki fark fire olarak kaydedilir.

İleri örnek

Saatlik teorik üretimi 1320 m olan bir tezgâhta randıman %88'dir. Net üretim 1320 × 0,88 = 1161,6 m olur. Fire miktarı 1320 − 1161,6 = 158,4 m bulunur. Fire oranı ise 158,4 ÷ 1320 = 0,12, yani %12'dir. Dikkat edilmesi gereken nokta, oranın paydasının net üretim değil teorik üretim olmasıdır.

Adım adım çözülmüş örnek

Sekiz saatlik vardiya, 22 m/dk hız, 72 dk duruş kaybı, %88 randıman ve 0,12 kg/m gramaj verilmiştir. Birinci adımda vardiya 8 saat = 480 dk olarak yazılır. İkinci adımda net üretken süre 480 − 72 = 408 dk bulunur. Üçüncü adımda teorik vardiya üretimi 408 × 22 = 8976 m olur. Dördüncü adımda net üretim 8976 × 0,88 = 7898,88 m bulunur. Beşinci adımda fire miktarı 8976 − 7898,88 = 1077,12 m bulunur. Altıncı adımda fire kütlesi 1077,12 × 0,12 = 129,25 kg olarak hesaplanır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Fire oranının paydasını net üretim yapmak: Payda teorik üretimdir; net üretime bölmek oranı olduğundan büyük gösterir.
• Randımanı net üretimden yeniden oranlamak: Net üretimin kendisi randımandır; ikinci kez oranlamak tanımı bozar.
• Duruşu vardiya süresine hiç yansıtmamak: 480 dk üzerinden hesaplanan kapasite gerçekleşmez ve fire yanlış çıkar.
• Fireyi yalnız metre cinsinden izlemek: Gramaj değiştiğinde aynı metrekare çok farklı fire kütlesine karşılık gelir.
• Kopuk adedini normalize etmeden raporlamak: Farklı uzunluktaki iki lot karşılaştırılamaz; 100 m üzerinden normalize edilmelidir.
• Fire kaydını haftalık tutmak: Hangi vardiyada fire çıktığı bulunamaz ve önlem yanlış kaleme yatırılır.
• Ölçüm hatasını fire gibi göstermek: Gramaj ve sayım hatası ayrı kaydedilmeli, üretim kaybından ayrılmalıdır.
• Randımanı tek başına başarı saymak: Ret edilen üründe yüksek randıman başarı değildir; kalite ölçütleriyle birlikte değerlendirilir.

Özet

Randıman, gerçek üretimin teorik üretime oranıdır. Teorik üretim tezgâh hızı ile çalışma süresinin çarpımından bulunur ve kayıp varsayılmaz. Net üretim teorik üretimin randıman katsayısıyla çarpılmasıyla elde edilir. Fire miktarı teorik üretim ile net üretim arasındaki farktır; fire oranının paydası da teorik üretim olmalıdır. Fire kilogram cinsinden de izlenir ve gramaj bilinmeden hesaplanamaz. Vardiya kapasitesi hesabında net üretken süre, vardiya süresinden duruş ve planlama kaybı düşülerek bulunur. Fire kaynakları iplik, tezgâh, operatör ve ölçüm hatası başlıklarında sınıflandırılır; kök neden sütunu boş bırakılmamalıdır. Kopuk sayısı 100 metre iplik başına normalize edilerek raporlanır. Günlük ve vardiya bazlı fire kaydı, kök nedene inilmesini ve önlem kararlarının verilmesini sağlar.

Kendini dene

Bu konuyu pekiştirmek için bir vardiya boyunca tezgâhının saat sayacını ve metre sayacını vardiya başında sıfırlayarak izle. Vardiya sonunda iki değeri de oku ve teorik üretimi, net üretimi, randımanı, fire miktarını ve fire oranını hesapla. Ardından o vardiyada gördüğün duruşları ve kopukları listele; her birini iplik, tezgâh, operatör veya ölçüm başlıklarından birine yerleştir. En az iki fire için kök neden hipotezi yaz ve doğrulama yöntemini belirt. Çalışma kâğıdına konu adı, tarih, vardiya saati, okunan ham değerler ve tüm ara adımları ekle. Değerlendirmede sayısal hesabın doğruluğu, hipotezin gerekçeli yazılması ve kaydın vardiya bazında tutulması ölçülür.