Kazı, İksa ve Temel İnşası

Konu Anlatımı

Kazı, İksa ve Temel İnşası

Kazı, yapının oturacağı zeminin açılması işidir ve yapının en sorumlu aşamalarından biridir. Kazı yanlış ölçülür ya da taban bozulursa temel çöker ve bütün yapı bu hatayı taşır. Bu nedenle kazı, ölçüsü ve sırası kesin kurallara bağlıdır.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Kazı hacmini ve güvenlik payını hesaplayacak; kazı tabanının düz ve doğru kotlu olmasının önemini kavrayacak; derin kazılarda iksa sistemlerini karşılaştıracak; kademeli temel ve radye tabanın uygulamasını öğrenecek ve temel tabanının taşıma gücünü kontrol etmenin yollarını tartışacaksınız.

Ön bilgi

Kazı ölçüleri proje çiziminden alınır ve arazide kazı kazıklarıyla işaretlenir. Kazı tabanının genişliği, temel genişliğinden her iki yanda güvenlik payı kadar büyük tutulur. Bu pay, kazı hatasının tolere edilmesini ve çalışma payı sağlar.

Zemin taşıma gücü, temelin oturmasını belirleyen temel etkendir. Zemin zayıfsa temel alanı büyütülür veya kazı derinleştirilerek daha sağlam katmanlara inilir.

Kazı Hacmi ve Ölçü Hesabı

Dikdörtgen prizma bir kazının hacmi, taban alanı ile derinliğin çarpımıdır. 12 m uzunluk, 8 m genişlik ve 2,5 m derinlikte bir kazı için hacim 12 × 8 × 2,5 = 240 metreküp olarak bulunur. Bu değer, kazı makinesi ve kamyon planlamasında kullanılır.

Kazı tabanının düzlenmesinde alan hesabı gerekir: 12 × 8 = 96 metrekare. Kazı tabanı bu alandan daha geniş açılır; örneğin her iki yandan 0,5 m güvenlik payı bırakılırsa taban alanı büyür. Kazı ve dolgu miktarları bu genişletilmiş ölçülerden hesaplanır.

Derinlik kademe kademe artırılır; her kademede kazı makinesi çalışabilmelidir. Derin kazılarda taban suyu varsa kazı tabanının su altında kalması engellenir, gerekiyorsa su çekilir.

İksa Sistemleri ve Seçimi

İksa, kazı duvarının kendi ağırlığını taşıyan geçici destek sistemidir. Sığ kazılarda kazı şevi verilerek iksa yapılmaz; derinleştikçe kazı yüzeyi dik tutulmak zorunda kalır.

Kazı yüzeyi düşey tutulduğunda ya geçici tahta kalıp ya da payanda kullanılır. Payanda sistemi, kazı derinliği fazla ve zemin sıkı olduğunda tercih edilir; boru ve profil malzemeyle kurulur, kazı tabanında bağlanır.

Derinlik fazla ve zemin gevşek olduğunda ise kazı duvarı için fore kazık, ankrajlı panel duvar gibi kalıcı veya geçici sistemler gerekir. Sistem seçimi derinliğe, zemin tipine ve çalışma alanının genişliğine göre yapılır.

İksa, kazı tabanında yük taşıyan bir yapı gibi hesaplanır ve düzenli kontrol edilir. İksa elemanlarında deformasyon görülürse çalışma derhal durdurulmalıdır.

Temel Türleri ve Yapım Aşamaları

Temel, yapının yükünü zemine aktaran elemandır. Kademeli temeller, sığ ve geniş yapılarda kullanılır; taban katmanları yatay dağıtım sağlar. Radye temeller ise tek bir döşeme levhası gibi davranır ve ağır yüklü ya da zayıf zeminli yapılarda uygundur.

Kademeli temel yapım sırası şöyledir: kazı yapılır, taban düzlenir, taban betona oturtma yapılır, duvar donatısı hazırlanır, kalıp kurulur, beton dökülür ve kür bakımı yapılır. Beton dökümü tek seferde ve kesintisiz yapılmalıdır.

Taban donatısı, temelin tabana oturmasını sağlar ve zeminin taşıma gücüne göre seçilir. Yumuşak zeminlerde taban donatısı miktarı artırılır; kazı tabanı düz değilse temel yükü tek noktaya yükler ve çatlama riski doğar.

Temel tabanı, temel altına yeterli kesit alanı sağlayan bir beton katmanıyla korunur. Bu taban, kazı tabanının bozulmasını önler ve donatının yerleşmesine düz bir zemin sağlar.

Taşıma Gücü ve Kontrol

Taşıma gücü, zeminin birim alanda taşıyabileceği yük olarak tanımlanır. Temel taban alanı, yapının toplam yükü ile taşıma gücünün bölümüyle bulunur. Zemin zayıf olduğunda alan büyütülür; boyut değiştirilemiyorsa kazı derinleştirilerek daha iyi taban katmanına inilir.

Kontrol iki aşamada yapılır. Kazı aşamasında tabanın düzlüğü ve kodu ölçülür; taban hareket etmiş veya su birikintisi oluşmuşsa iş durdurulur. Beton dökümünden sonra ise kür süresine uyulup üst yükün ancak belirli bir süre sonra bindirileceği denetlenir.

Kazı tabanında hiçbir zaman ağır araç yürütülmez; tekerlek yükü donatıya zarar verir. Kazı boyunca taban, yağmur ve yüzey suyundan korunmalı, oyulmuş ve yumuşamış bölgeler hemen onarılmalıdır.

Basit örnek

12 m uzunluk ve 8 m genişlikte, 2,5 m derinlikte bir kazının hacmi 12 × 8 × 2,5 = 240 metreküptür. Kazı tabanının alanı ise 12 × 8 = 96 metrekare olarak bulunur.

İleri örnek

Dikdörtgen bir kazının tabanında her iki yandan 0,5 m güvenlik payı bırakılacaktır. Kazı tabanı bu durumda 0,5 m genişletilir. Açılan kazı tabanı temel tabanından daha geniş olur ve aradaki fark kazı sırasında dolgu ile doldurulur ya da olduğu gibi bırakılıp taban tabanı korunur.

Adım adım çözülmüş örnek

Adım 1: Proje ölçüsünü al: 12 m uzunluk, 8 m genişlik.

Adım 2: Derinliği belirle: 2,5 m kazı derinliği olarak verilmiştir.

Adım 3: Taban alanını hesapla: 12 × 8 = 96 m².

Adım 4: Hacmi hesapla: 12 × 8 × 2,5 = 240 m³.

Adım 5: Güvenlik payını ekle: her iki yandan 0,5 m genişletme yapılır.

Adım 6: Kontrol et: kazı tabanı düz ve temel tabanından geniş olmalıdır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Hata: Kazı tabanını temel tabanıyla aynı ölçüde açmak. Doğrusu: Kazı tabanı, güvenlik payı kadar daha geniş açılmalıdır.
• Hata: Kazı tabanında ağır araç yürütmek. Doğrusu: Tekerlek yükü taban donatısına zarar verir.
• Hata: Kazı derinliğini tek kademede açmak. Doğrusu: Derinlik kademe kademe artırılmalı, araç erişimi korunmalıdır.
• Hata: Öksüz veya hasarlı iksa elemanıyla devam etmek. Doğrusu: Öksüz eleman derhal yenisiyle değiştirilmelidir.
• Hata: Kazı tabanında biriken suyu görmezden gelmek. Doğrusu: Su birikintisi tabanı yumuşatır ve taşıma gücünü düşürür.
• Hata: Donatıyı kazı tabanına doğrudan oturtmak. Doğrusu: Altına koruyucu beton taban veya beton blok konulmalıdır.

Özet

Kazı, yapının oturacağı zeminin açılması işidir ve en sorumlu aşamadır. Kazı hacmi, taban alanı ile derinliğin çarpımıdır. Kazı tabanı, temel genişliğinden güvenlik payı kadar geniş açılmalıdır. Sığ kazılarda şev verilir; derin kazılarda kazı duvarını taşıyan iksa sistemi kurulur. Ödemesi kolay olan payanda sistemi derin kazılarda tercih edilir. Kademeli temeller sığ ve geniş, radye temeller ağır yüklü yapılarda kullanılır. Temel tabanının taşıma gücü, zeminin birim alan taşıma değeriyle bulunur ve taban alanı buna göre belirlenir. Kazı tabanında ağır araç yürütülmez, su birikintisi ve bozulma derhal giderilir.

Kendini dene

Üç açık uçlu görev ile ölçülür: birincisinde kazı hacmi ve taban alanı hesaplanacak, ikincisinde iksa sistemleri karşılaştırılacak, üçüncüsünde taşıma gücüne göre temel tabanı boyutlandırılacaktır. Her görevde puanlama anahtarı açıkça yazılıdır.