Saha Ölçümü ve Metraj Çıkarma

Konu Anlatımı

Saha Ölçümü ve Metraj Çıkarma

Saha ölçümü, projedeki ölçüleri araziye doğru aktarma ve arazideki durumu doğru ölçme işidir. Metraj ise bu ölçülerden gerekli malzeme miktarını hesaplayan işlemdir. Metraj hatalıysa ya malzeme fazla gider ya eksik kalır; ikisinde de parasal kayıp doğar ve iş programı bozulur.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Kot ve nivel kavramlarını kavrayacak; proje ölçüsünü kazık ve röper noktalarıyla sahaya aktaracak; duvar, döşeme ve şap için metraj çıkaracak; kırık pay ile zayi payının miktarı nasıl değiştirdiğini görecek ve ölçüm tutanağını düzenleyeceksiniz.

Ön bilgi

Kot, bir noktanın seçilen referans düzlemine olan uzaklığıdır. Yapıda zemin kotu genellikle sıfır kabul edilir; kat yüksekliği ise üst üste binen katların arasındaki mesafedir.

Nivel, yatay bir düzlemin yüksekliğini belirleyen ölçüm işlemidir. Bir noktanın kotu bilinmiyorsa veya mevcut kot ölçülmesi gerekiyorsa nivel kullanılır. Röper noktası ise sabit bir noktanın kotunu korumak için yapılan kısa çelik çubuktur.

Ölçülerin Sahaya Aktarılması

Proje ölçüsü önce kazık ve sabit noktalarla araziye işaretlenir. Kazıklar yerine geçirildikten sonra birbirine bağlanarak binin ekseni oluşturulur. Yapının açılık veya köşe eksenleri kazıklarla işaretlenir ve bu işaretler ölçüm boyunca bozulmayacak biçimde korunur.

Aks sistemi kurulduktan sonra açılımlar komşu eksenlerden alınarak belirlenir. Yapının düşeyliği ise kot farklarının birbirine eklenmesiyle bulunur. Her ölçü ayrı ayrı kontrol edilir; iki farklı yöntemle ölçülen değerler birbiriyle karşılaştırılır.

Kazıklar, kazı başlayınca devrilmemesi için yeterli derinlikte çakılır ve yanlarına ikmal parçası konur. Ölçü işaretleri, hareketli makine ve toprak yığınıyla bozulmaması için korunmalıdır.

Metraj ve Metraj Tablosu

Metraj, gerekli malzeme miktarını hesaplamaktır. Duvar metrajı yüzey alanı üzerinden, döşeme ve şap metrajı ise hacim üzerinden çıkarılır. Küp biçimli ölçülerde alan iki kenarın çarpımı, hacim ise üç kenarın çarpımıdır.

Örnek olarak 5 m uzunluk ve 2,5 m yükseklikte bir duvarın alanı 5 × 2,5 = 12,5 m² olur. Bu duvar için gerekli tuğla adedi, birim metrekareye düşen tuğla sayısı çarpılarak bulunur: 12,5 × 62,5 = 781,25 adet.

Aynı duvar için sıva metrajı hacim olarak çıkarılır. 1,5 cm kalınlığında tek taraflı sıva için 12,5 × 0,015 = 0,1875 m³ harç düşer. Metraj tablosunda bu değer yuvarlanarak yazılır; ancak yuvarlama yönü malzeme kaybını göze alacak biçimde seçilir.

Metraj tablosunda iş kalemi, birim, ölçüsü, çarpanı ve toplamı ayrı sütunlarda gösterilir. Böylece hesap denetlenebilir olur. Kırık pay ve zayi payı çarpan olarak eklenir.

Kırık Pay ve Zayi Payı

Kırık pay, kesilen ve kırılan malzeme nedeniyle oluşan kayıptır. Duvar işlerinde köşe ve kenar düzeltmeleri, zemin kaplama işlerinde kesim payı bu gruptadir. Zayi payı ise taşıma, istifleme ve uygulama sırasında oluşan kayıptır.

Oranlar iş kalemine göre değişir ve proje ya da iş tarifinde belirtilir. Metraj tablosunda bu oranlar ayrı bir sütunda gösterilir; böylece ham ölçü ile sipariş miktarı birbirinden ayrılır.

Payların abartılması doğrudan zarar yaratır. Kırık pay için oran seçilirken işin gerçek kesim ihtiyacı göz önüne alınmalı, geleneksel alışkanlıkla oran verilmemelidir.

Nivel Ölçümü ve Kot Kontrolü

Nivel ölçümünde alet, iki nokta arasında yükseklik farkını okur. Zemin kotu, temel üstü kotu ve döşeme kotu bu yöntemle denetlenir. Zemin kotunda sapma varsa temel yüksekliği proje değerinden sapar ve bu sapma tüm üst yapıya yayılır.

Denetim iki noktadan fazlasıyla yapılmalıdır. Yalnız iki nokta kontrol edildiğinde ara noktalardaki çukurluk fark edilmeyebilir. Bir alanı dört köşeden ve ara noktalardan ölçerek kot farklarının birbirine uyduğu görülmelidir.

Ölçüm sonuçları ölçüm tutanağına yazılır. Tutanağa ölçüm tarihi, ölçülen noktaların kodu, okunan değerler ve sapma olup olmadığı belirtilir. Sapma varsa bu durum yazılı bildirilir ve düzeltme kararı verilir.

Basit örnek

5 m uzunluk ve 2,5 m yükseklikte bir duvarın alanı 5 × 2,5 = 12,5 m² olarak bulunur. Bu alan üzerinden hem sıva hem tuğla metrajı çıkarılabilir.

İleri örnek

12 m ve 8 m kenarı olan bir döşemenin alanı 12 × 8 = 96 m² olur. 10 cm kalınlığında şap dökülecekse şap hacmi 96 × 0,1 = 9,6 m³ olarak hesaplanır. Metraj tablosunda alan ve hacim ayrı satırlarda gösterilir.

Adım adım çözülmüş örnek

Adım 1: Ölçüleri proje çiziminden al ve kenar uzunluklarını yaz.

Adım 2: Alanı hesapla: iki kenarın çarpımı 12 × 8 = 96 m².

Adım 3: Kalınlığı belirle: şap kalınlığı 10 cm olarak verilmiştir.

Adım 4: Hacmi hesapla: 96 × 0,1 = 9,6 m³.

Adım 5: Payları ekle: kırık ve zayi payı oranları tabloya ayrı sütun olarak işlenir.

Adım 6: Raporla: sipariş miktarı, ham ölçü ile paylar toplamıdır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Sık Yapılan Hatalar

• Hata: Metrajı gözle ve kabaca tahmin etmek. Doğrusu: Metraj proje ölçülerinden ve ölçülmüş saha değerlerinden çıkarılmalıdır.
• Hata: Kırık payı sıfır bırakmak. Doğrusu: Kesim ve uygulama kayıpları için ayrı sütunda oran verilmelidir.
• Hata: Pay oranlarını geleneksel alışkanlıkla abartmak. Doğrusu: Oran işin gerçek kesim ihtiyacına göre belirlenmelidir.
• Hata: Zemin kotunu yalnız iki noktadan denetlemek. Doğrusu: Dört köşe ve ara noktalardan ölçülerek sapmalar görülmelidir.
• Hata: Ölçü işaretlerini kazı başladıktan sonra aramak. Doğrusu: Kazıklar kazı başlamadan kurulmalı ve korunmalıdır.
• Hata: Metraj tablosunda ham ölçü ile sipariş miktarını aynı sütunda göstermek. Doğrusu: İki miktar ayrı sütunlarda ayrılmalıdır.

Özet

Saha ölçümü proje ölçülerini araziye doğru aktarır ve gerçek durumu ölçer; metraj ise bu ölçülerden gerekli malzemeyi hesaplar. Metraj gözle tahmin edilmez, ölçülerden çıkarılır. Alan iki kenarın çarpımıdır, hacim üç kenarın çarpımıdır. Duvar metrajı alandan, döşeme ve şap metrajı hacimden çıkarılır. Kırık pay kesim ve kırmadan, zayi payı taşıma ve uygulamadan doğan kayıptır; ikisi de metraj tablosunda ayrı sütunlarda gösterilir. Kot, noktanın referans düzleme uzaklığıdır; röper noktası sabit kotu korur. Nivel ölçümü tek iki noktayla sınırlanmamalı, dört köşe ve ara noktalarla yapılmalıdır. Ölçüm tutanağı tarih, nokta kodu, okunan değer ve sapma bilgisiyle düzenlenir.

Kendini dene

Üç açık uçlu görev ile ölçülür: birincisinde alan ve hacim metrajı hesaplanacak, ikincisinde kırık ve zayi payları tabloya işlenecek, üçüncüsünde kot denetimi planı kurulacaktır. Puanlama anahtarı her görevde açıkça yazılıdır.