Konu Anlatımı
Bakteriyolojik Sayım Yöntemleri
Gıda mikrobiyolojisinde bakteriyolojik sayım, bir gıdadaki canlı bakteri hücrelerini belirli bir birim üzerinden ölçme işlemidir. Sonuç, gıdanın bir gramı ya da bir mililitresi başına düşen koloni oluşturan birim olarak raporlanır. Bu ölçüm, gıdanın hijyenik durumunu ve üretimde uygulanan işlemlerin yeterliliğini değerlendirmede kullanılır.
1. Ne Öğreneceğiz ve Ön Bilgi
Bu konuda üç temel sayım yöntemi tanıtılır: dilimleme, petri ve membran süzgeç yöntemi. Önce koloni oluşturan birim kavramını ve seyreltme çarpanının neden kullanıldığını bilmek gerekir. Ayrıca steril çalışma, numune alma ve inkübasyon bilgisi de ön koşuldur.
Sayım yöntemi seçilirken hedeflenen bakteri sayısı ile numunenin kıvamı belirleyicidir. Az sayıda bakteri içeren numunelerde dilimleme ya da membran süzme gibi duyarlı yöntemler öne çıkar; çok yoğun numunelerde kademeli seyreltme eklenir.
2. Temel Kavramlar ve Sınıflandırma
Koloni oluşturan birim, tek bir canlı hücreden ya da birbirine yapışmış hücre kümesinden gelişen koloniyi temsil eder. Kültürde yalnızca gelişebilen hücreler koloni verdiği için ölü hücreler bu sayıma katılmaz.
Dilimleme yönteminde numune kademeli olarak seyreltilir. Taban kademede bir parça numune dokuz parça seyreltici ile karıştırılır ve 1:10 oranı elde edilir. Sıvı ortamda üreme olup olmadığına bakılarak tahmini sayı bulunur.
Petri yönteminde numune agar yüzeyine ya da agar içine aktarılır. Yayma kolonileri yüzeyde, dolguma ise tabak boyunca geliştirir. Membran süzgeç yönteminde berrak sıvı belirli bir hacimde membrandan geçirilir; bakteriler tutulduğu için süzgeç üzerinde sayılır.
| Yöntem | Uygun numune | Sayım ilkesi | Rapor birimi |
|---|
| Dilimleme | Süt ve az sayımlı sıvı gıdalar | Üreme gözlenmesi veya koloni sayımı | Tahmini sayı / mililitre |
| Petri | Katı ve sıvı gıdalar | Koloni sayımı | Koloniler / gram veya mililitre |
| Membran süzgeç | Berrak su ve az sayımlı sıvılar | Süzgeç üzerinde koloni sayımı | Koloniler / 100 mililitre |
3. Basit Örnek ve Adım Adım Çözüm
Bir süt numunesi 1:10 seyreltilmiş, bu seyreltmeden bir mililitre plakaya ekilmiş ve petride 80 koloni sayılmıştır. Sayılan koloniler seyreltilmiş numuneye ait olduğundan değer 1:10 çarpanı ile çarpılarak özgün süt örneğine dönüştürülür.
- Ekilen hacim bilgisi not edilir: bir mililitre.
- Uygulanan seyreltme basamağı belirlenir: 1:10.
- Sayılan koloniler çarpana çarpılır ve sekiz yüz bulunur.
- Sonuç, sütün bir mililitresi başına koloni oluşturan birim olarak raporlanır.
Katı gıdalarda hesap bir basamak daha ileridedir: bir gram örnek 1:10 oranında homojenize edildiğinde on mililitre homojenat elde edilir, bu yüzden ekilen hacim de ayrıca hesaba katılır. Membran süzgeçte ise süzülen hacim ile raporlanacak hacim arasındaki oran kullanılır.
4. İleri Örnek ve Saha Uygulaması
Berrak bir içme suyu için membran süzgeç yöntemi seçilir; 100 mililitre numune membrandan geçirilir. Membran uygun kültür ortamı üzerine yerleştirilir, belirlenen süre ve sıcaklıkta inkübasyona bırakılır ve süre sonunda koloniler tek tek sayılır.
Membranda 35 koloni görülmüşse değer 100 mililitreye doğrudan aittir. Elli mililitre numune süzülmüş olsaydı koloni sayısı iki katına çıkarılırdı. Su çok yoğunsa koloniler üst üste bineceği için daha küçük hacim süzülmeli ya da numune seyreltilmelidir.
| Uygulama adımı | Yapılan işlem | Kaydedilen bilgi |
|---|
| Numune alma | Steril kapla aseptik alım | Numune künyesi ve saati |
| Süzme | Belirli hacim membrandan geçirilir | Süzülen hacim |
| İnkübasyon | Önerilen süre ve sıcaklıkta bekleme | Başlangıç ve bitiş saati |
| Sayım ve rapor | Süzgeçteki kolonilerin sayılması | Sonuç ve yöntem bilgisi |
5. Karşılaştırma Tablosu ve Denetim
Yöntemler duyarlılık, gereken süre ve ortamın karmaşıklığı bakımından farklılık gösterir. Duyarlılık, az sayıdaki bakteriyi gösterebilme yeteneğidir. Denetim amacıyla boş kontrol kültürü, pozitif kontrol ve paralel ekimler kullanılır.
| Özellik | Dilimleme | Petri | Membran süzgeç |
|---|
| Duyarlılık | Yüksek | Orta | Yüksek |
| Sonucun niteliği | Tahmini sayı | Koloni sayısı | Koloni sayısı |
| Bulanık numune | Uygun | Uygun | Uygun değil |
| Toplam süre | Daha uzun | Daha kısa | Daha kısa |
Boş kontrol, ortamın kendisinden gelen bulaşmayı gösterir. Pozitif kontrol ise denenen koşulların çalıştığını kanıtlar. Paralel ekimde iki ayrı kademeden gelen sonuçların yakınlığı ölçülerek tek işlemin hatası ortaya çıkarılır.
6. Sık Yapılan Hatalar, Özet ve Kendini Dene
En sık görülen hata, kolonilerin sayılabilir aralık dışında olduğu hâlde sonucun yine de raporlanmasıdır. Bir diğeri seyreltme çarpanını ters yönde uygulamaktır. Alt tespit sınırı bulunan numunelerde kesin sıfır yazılmaz.
- Çarpan uygularken hangi hacmin ekildiğini mutlaka yazın.
- Sayılamayan plakayı seçin, yerine uygun kademeyi yeniden ekleyin.
- Ölü hücreler sayılmadığı için sonucu toplam hücre gibi sunmayın.
- Kontrol kültürleri üreme verdiyse test sonuçlarını geçersiz sayın.
Özetle sayım, sayılabilir bir hacimden gelişen kolonileri temel alır. Yöntem seçimi hedeflenen sayıya, hesaplama ekilen hacme ve seyreltme çarpanına bağlıdır. Kendini denerken bir süt örneğinde uygulanan çarpanı ve bir su numunesinde süzülen hacmi açıklayabilmelisiniz.
