Tesisat Türleri ve Semboller

Konu Anlatımı

Tesisat Türleri ve Semboller

Elektrik tesisatı, bir binada enerjinin ana dağıtım noktasından aydınlatma, priz, ısıtma ve motor gibi tüketicilere güvenli ve düzenli biçimde iletilmesini sağlayan bütündür. Onuncu sınıf atölye düzeyinde bir tekniker, bir daire ya da küçük iş yerinin tesisat şemasını okuyabilmeli, sembollerini doğru tanımalı ve tesisatın hangi türde kurulduğunu ayırt edebilmelidir. Bu konu, sonraki kablo seçimi, gerilim düşümü ve koruma konularının temelini oluşturur.

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste konut ve bina tesisatının türlerini, sıva altı ve sıva üstü uygulamanın farkını, tek hat şemalarında kullanılan sembolleri ve bu sembollerle okunan bir devrenin sırasını öğreneceğiz.

Ön bilgi

Gerilim, akım ve direnç kavramları ile Ohm kanunu (U = I × R) bilindiği varsayılır. Ayrıca 230 V tek faz ve 400 V üç faz şebeke ayrımı bu konunun okunmasında yardımcı olur.

Şemada gördüğümüz her sembol, sahadaki bir elemanın yerini ve işlevini gösterir. Bu nedenle sembol bilgisi ezber değil, işlev bilgisi olarak öğrenilmelidir.

Tesisat Türleri

Konut tesisatı, sıva altı ve sıva üstü olmak üzere iki ana biçimde uygulanır. Sıva altında kablo boru içinde duvar ve tavanda gizlenir; görünüm temizdir ama değişiklik yapmak zordur. Endüstriyel binalarda ise kablo merdiveni, kablo tavası ve açık boru sistemleri yaygındır.

Sıva Altı ve Sıva Üstü Uygulama

Sıva üstü tesisatta kablo kanal veya boru içinde duvar yüzeyinde gezdirilir. Kurulumu ve bakımı kolaydır, fakat dış görünüm daha dağınıktır. Sıva altı uygulamada ise boru yerleşimi inşaat aşamasında planlanmalıdır; sonradan eklenen bir devre için duvarın açılması gerekir.

Devre Ayrımı ve Amaç

Tesisat amacına göre sınıflandırılır: aydınlatma devresi, priz devresi, ısıtma ve klima devresi, motor ve güç devresi. Her devrenin sigortası ve kablo kesiti kendi yükünü taşıyacak şekilde ayrı hesaplanır. Bu ayrım, bir arıza olduğunda yalnızca ilgili devrenin kesilmesini sağlar.

Tesisat Sembolleri ve Okunuşu

Tek hat şemasında her eleman standart bir sembolle gösterilir. Anahtar, kısa eğik çizgiyle biten bir kontak olarak çizilir. Priz, yarım daire ile gösterilir. Lamba sembolü daire içinde çarpı işaretiyle, sigorta ince bir kutu içinde kesik çizgiyle, topraklama ise azalan üç yatay çizgiyle gösterilir.

Güvenlik ve Topraklama Gösterimi

Topraklama sembolü, kaçak akımın toprağa güvenli biçimde verildiğini gösterir. Şemada topraklama hattının eksik çizilmesi, gerçek tesisatta da topraklamanın yapılmayacağı anlamına gelebilir. Bu yüzden her şemada koruma hattının bulunup bulunmadığı ilk kontrol edilen noktalardan biridir.

Ana Dağıtım ve Okuma Sırası

Tesisatın okunmasında ilk adım, ana dağıtım panosundan çıkan devrelerin sayılmasıdır. Her devre bir sigortaya bağlıdır ve sigorta, devrenin taşıyabileceği akımın üzerine çıktığında açar. Okuma sırası şöyledir: önce şebeke girişi, sonra pano, ardından devre hattı ve en sonda tüketici.

Basit örnek

Bir odada 4 adet 60 W'lık ampul tek bir anahtarla yakılıyorsa devrenin toplam gücü P = 4 × 60 = 240 W'tır. 230 V'luk şebekede akım I = P / U = 240 / 230 = 1,04 A bulunur. Bu akım, aydınlatma devresinin 10 A'lik sigortayla rahatça korunduğunu gösterir.

İleri örnek

Bir dairede aydınlatma devresi 600 W, priz devresi 2300 W, ısıtıcı devresi 2000 W yüke sahiptir. Her devrenin ayrı sigortası olduğuna göre en yüklü devre priz hattıdır. Priz devresinin akımı 2300 / 230 = 10 A'dir; bu nedenle priz hattına 16 A'lik sigorta seçilmesi uygundur. Eşzamanlılık düşünülerek her odanın yükü tek tek toplanmamalı, kullanım oranı göz önüne alınmalıdır.

Adım adım çözülmüş örnek

Bir şemada bir anahtarın bir lambayı kumanda ettiği gösterilmiş olsun. Adım 1: Sembolleri tanı; anahtar kontağını ve lamba çarpısını bul. Adım 2: Besleme hattını şemada faz ve nötr olarak izle. Adım 3: Anahtar kapandığında faz hattının lambaya ulaştığını ve nötrle devreyi tamamladığını doğrula. Adım 4: Devre üzerindeki sigortayı ve kablo türünü not et. Bu sıra her tesisat şemasında aynı şekilde uygulanır.

Kavram karşılaştırma tablosu

Aşağıdaki tabloda şemalarda en sık karşılaşılan elemanların sembolleri ve işlevleri karşılaştırılmıştır. Sembol ile işlev birlikte ezberlenmelidir.

Sık Yapılan Hatalar

• Hata: Sıva altı ile sıva üstü kurulumu karıştırmak; kablo kesitini ve boru çapını yanlış seçmeye yol açar.
• Hata: Priz sembolünü anahtar sembolüyle karıştırmak; yanlış eleman bağlanır.
• Hata: Sigorta akımını hatırlamaya dayanarak seçmek; her zaman yük hesabı yapılmalıdır.
• Hata: Şemadaki priz adedi gibi sayıları dikkate almadan kurulum yapmak.
• Hata: Topraklama sembolünü eksik çizmek veya okumadan geçmek.

Özet

Tesisat sıva altı ve sıva üstü olarak uygulanır; devreler amaçlarına göre ayrılır ve her devrenin ayrı sigortası bulunur. Semboller işlevleriyle birlikte öğrenilir. Bir şemayı okurken sırayla şebeke, pano, devre ve tüketici izlenir. Güç hesabı P = U × I bağıntısıyla yapılır ve akım sigorta seçiminde ilk adım olarak kullanılır.

Kendini dene

Aşağıdaki soruları çözmeden önce şemadaki her elemanı sembolüyle ve işlevini söyleyerek eşleştir. Puanlama notu: her doğru akım hesabı birimi ile birlikte yazıldığında tam puan alır.