Felsefi Düşüncenin Özellikleri

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Felsefi Düşüncenin Özellikleri konusunu argüman mantığıyla okuyacağız. Bir iddianın neden savunulduğunu, hangi varsayıma dayandığını ve neye itiraz edebileceğimizi göreceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Felsefi düşüncenin temel özelliklerini tanımlar ve örnekler.
• Kazanım 2: Tümdengelim ile tümevarımı örneklerle karşılaştırır.
• Kazanım 3: Sokrates, Platon, Descartes ve Kant'ın düşünce anlayışlarını karşılaştırır.
• Kazanım 4: Kişisel tercih ile felsefi yargıyı gerekçesiyle ayırt eder.
• Kazanım 5: Bir ifadenin felsefi düşünme ölçütlerini karşılayıp karşılamadığını değerlendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Felsefe, Sanat ve Din İlişkisi bilgisidir. Felsefe, Sanat ve Din İlişkisi konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Felsefe, Sanat ve Din İlişkisi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Felsefe-Bilim İlişkisi — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Felsefi Düşünce Nedir?

Felsefi düşünce, hazır kabulleri askıya alıp soruyu yeniden kuran düşünme biçimidir. Günlük düşüncemiz çoğunlukla sonuca yöneliktir: ne yapacağımıza karar verir ve yolumuza devam ederiz. Felsefi düşünce ise o sonucu hangi gerekçelere dayandırdığımızı araştırır, kavramları parçalar ve her adımda neden böyle, başka türlü olamaz mı sorusunu sürdürür. Bu ısrar onu sabırlı ama güvenilir kılar.

Temel Özellikler

Felsefi düşüncenin ilk özelliği soru sorma cesaretidir: en çok paylaşılan kabuller bile yeniden sorgulanabilir. İkincisi kanıt aramadır: hiçbir iddia gerekçesiz bırakılmaz. Üçüncüsü kavram analizidır: özgürlük, bilgi, adalet gibi sözcükler kullanılmadan önce içeriği netleştirilir. Dördüncüsü sistemliliktir: parçalar birbiriyle çelişmeden bütünleştirilir. Beşincisi evrensellik iddiasıdır: doğruluk yalnızca bana değil, konuyu düşünebilen her akıl sahibine bağlıdır.

Düşünce Yöntemleri

Felsefi düşüncede iki temel yön vardır. Tümdengelim (dedüksiyon), genel bir kabulden özel bir sonuca iner: Her insan ölümlüdür, Sokrates insan, öyleyse Sokrates ölümlüdür. Tümevarım (indüksiyon), gözlemlenen özel durumlardan genel bir ilkeye çıkar ve bilimin çalışma biçimidir. Bunlara düşünce deneyi, karşılaştırma ve sınır durum örnekleri eklenir. Felsefe üçünü de kullanır, ancak hiçbirini tek başına yeterli görmez; çünkü tümevarım gözleme, tümdengelim ise öncüle bağlıdır.

Felsefecilerin Başlangıç Noktaları

Sokrates (MÖ 470-399), bilginin savunulmaya değil birlikte araştırılmaya açık olduğunu söyleyerek muhakemeyi merkeze almıştır. Platon (MÖ 427-347) diyalog yöntemiyle tek bir soruyu çok yönden ele alır. Descartes (1596-1650), şüphecilikten başlayarak kuşkulanamaz ilk ilkeyi aramıştır. Kant (1724-1804) ise felsefeyi aklın kendini eleştirmesi olarak tanımlamıştır. Bu isimlerin ortak paydası, sonucu değil gerekçeyi araştırmaktır.

Sınav Odaklı: Felsefi İfadeyi Tanıma

Sınavlarda felsefi düşünme, bir ifadenin savunulabilirliği ve tartışmaya açıklığıyla ölçülür. En çok yanılgı yaratan nokta şudur: bence ile başlayan cümleler felsefi yargı değildir, çünkü gerekçe taşımaz ve tartışmaya kapalıdır. Felsefi yargı, karşısındakinin de anlayabileceği bir gerekçeyle öne sürülür; gerekçesi çürütülebildiği için de değer kazanır. Bu yüzden şıklarda gerekçesi verilen seçenek çoğu zaman doğru cevaptır.

Felsefi Düşünce ile Günlük Düşüncenin Karşılaştırılması

Günlük düşünce sonuca doğru yürür; felsefi düşünce ise o sonucu destekleyen gerekçeyi araştırır. "Bu kural adil midir?" sorusuna uygulayıcı, geçerli olan yanıtı verir; felsefecinin sorusu ise adil olma ölçütünün kendisidir. Bu yüzden felsefi düşünce, çoğu zaman karşılığı hemen alınan pratik bir yarar yerine uzun vadeli bir düşünme alışkanlığı kazandırır.

Ayrımı belirleyen nokta gerekçenin açıkça ortaya konmasıdır: hazır bir kabulü tekrarlamak günlük düşünmenin, o kabulü neden kabul ettiğimizi araştırmak ise felsefi düşüncenin işidir. Sınavda bir ifadenin felsefi olup olmadığı, içinde neden sorusu ve gerekçe arayışı bulunup bulunmadığına bakılarak anlaşılır.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Felsefi Düşüncenin Özellikleri bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Tümdengelim ile tümevarımı birer örnekle karşılaştır. Her biri için öncülleri, sonucu ve sonucun kesinlik derecesini göster; ardından gündelik hayattan her yöntemden bir kullanım alanı yaz.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Tümdengelim sorularında önce genel kabulü, sonra özel durumu ayrı ayrı kontrol edin.
• Argüman sorularında iddia ile gerekçeyi işaretleyin, gerekçesiz seçenekleri hemen eleyin.
• Felsefi yargı sorularında en yaygın ifadeyi değil, gerekçesi verilen şıkkı seçin.
• Düşünce örneği sorularında isim ile yöntemi eşleyin: Sokrates muhakeme, Descartes şüphecilik, Kant eleştiri.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Tümdengelim Uygulaması

Soru: Her insan ölümlüdür öncülünden hareketle Sokrates hakkında hangi sonuca ulaşılır?

1. Genel kabulü belirleriz: her insan ölümlüdür.
2. Özel durumu ekleriz: Sokrates insandır.
3. Genel kabul özel durumu kapsadığı için sonucu çıkarırız: Sokrates ölümlüdür.
4. Akıl yürütmeyi kontrol ederiz: sonuç, öncüllerden zorunlu olarak çıkmaktadır.

Cevap: Sokrates ölümlüdür; bu bir tümdengelim sonucudur.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Tümevarımın Sınırı

Soru: Gözlemlenen yüz balığın yüzü de yüzdü denerek Bütün balıklar yüzer sonucuna varılması hangi yöntemin örneğidir ve neden kesin değildir?

1. Özel gözlemlerden genel bir kurala çıkıldığı için yöntem tümevarımdır.
2. Yüz gözlem güçlü bir destek sağlar ama kuralı kesin olarak kanıtlamaz.
3. Uçamayan bir balık örneği karşıt örnek olarak kuralı çürütebilir.
4. Sonuç: tümevarım güvenilirdir ama yanlışlanmaya açıktır.

Cevap: Tümevarımdır; gözleme dayalı olduğu için kesinlik taşımaz.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Kişisel tercihi felsefi yargı sanmak: Bence bu renk daha güzel ifadesi tartışmaya kapalıdır; felsefi yargı gerekçeyle öne sürülür.
• Örnek sayısını kanıt yerine koymak: Birkaç gözlem tümevarımı destekler ama genel kuralı kesin olarak kanıtlamaz.
• Kavramı tanımlamadan tartışmaya girmek: Özgürlük sözcüğü herkes için farklı anlam taşıdığından öncelikle tanım gerekir.
• Şüpheciliği olumsuzluk sanmak: Descartes'teki kuşku bir sonuç değil, sağlam zemin arama aracıdır.

Özet

Kısaca: Felsefi düşünce, hazır kabulleri askıya alan, soruyu yeniden kuran ve her iddiayı gerekçeyle sınayan bir düşünme biçimidir. Soru sorma, kanıt arama, kavram analizi, sistemlilik ve evrensellik onun temel ölçütleridir. Tümdengelim ile tümevarımı birlikte kullanan felsefe; Sokrates'in muhakemesinden Kant'ın akıl eleştirisine kadar hep sonucu değil gerekçeyi araştırmıştır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Felsefi düşünce hazır kabulleri askıya alıp soruyu yeniden kurar.
• Kanıt aramak felsefenin vazgeçilmez ilkesidir.
• Kavramlar netleştirilmeden kurulan yargılar tartışma yaratır.
• Evrensellik, yargının yalnızca bana değil her akıl sahibine açılması demektir.
• Kuşku, felsefenin başlangıç aracıdır: Descartes şüphecilikten başlamıştır.
• Felsefe sonucu değil gerekçeyi sınadığı için hataya açıktır.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Tümevarım ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur? (Şıklar: Genel kuraldan özel duruma iner · Hiç gözlem gerektirmez · Gözlemlenen durumlardan genel ilkeye çıkar ve yanlışlanmaya açıktır · Yalnızca dinsel konularda kullanılır)
2. Her insan ölümlüdür. Sokrates insandır. Öyleyse Sokrates ölümlüdür. Bu akıl yürütmeyi doğru tanımlayan ifade hangisidir? (Şıklar: Tümevarım · Sezgisel çıkarım · Tümdengelim · Karşıt örnek)
3. Felsefi düşüncenin ilk adımı aşağıdakilerden hangisidir? (Şıklar: Sonucu hemen kabul etmek · Soru sormak · Başkasının görüşünü tekrarlamak · Gerekçe aramadan karar vermek)

Cevap anahtarı: 1) Gözlemlenen durumlardan genel ilkeye çıkar ve yanlışlanmaya açıktır — Tümevarım özel gözlemlerden genel kurala çıkar; bir karşıt örnek genel kuralı çürütebilir.

2) Tümdengelim — Genel bir öncülden özel bir sonuca inildiği için bu akıl yürütme tümdelimdir.

3) Soru sormak — Felsefi düşünce, hazır kabulü askıya alıp soruyu yeniden kurarak başlar.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Felsefenin Diğer Alanlarla İlişkisi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Felsefenin Bireysel ve Toplumsal İşlevi — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Felsefi Metin ve Analizi — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Önerme, Argüman ve Çıkarım — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste Felsefi Düşüncenin Özellikleri konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Tümdengelim ile tümevarımı birer örnekle karşılaştır. Her biri için öncülleri, sonucu ve sonucun kesinlik derecesini göster; ardından gündelik hayattan her yöntemden bir kullanım alanı yaz. (15 puan)
• Bir önyargıyı fark etmek felsefi düşünmeyle mümkündür. Kendi önyargılarından birini belirle ve felsefi sorgulama adımlarını (soru, gerekçe, karşı görüş, yeniden değerlendirme) uygulayarak o önyargıyı… (10 puan)
• Tümevarım ile tümdengelimi karşılaştırınız; her birinden birer örnek verip ulaştıkları sonucun kesinlik derecesini açıklayınız ve günlük hayattan birer durum gösteriniz. (10 puan)