Faydacı Etik (Bentham, Mill)

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Faydacı Etik (Bentham, Mill) konusunu argüman mantığıyla okuyacağız. Bir iddianın neden savunulduğunu, hangi varsayıma dayandığını ve neye itiraz edebileceğimizi göreceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Faydacı etiğin temel iddiasını açıklar.
• Kazanım 2: Bentham'ın fayda hesabı ile Mill'in nitelikli hazcılığını karşılaştırır.
• Kazanım 3: Fayda ilkesini örnekler üzerinden uygular.
• Kazanım 4: Faydacı etiğin güçlü ve zayıf yönlerini değerlendirir.
• Kazanım 5: Faydacı etiği ödev ve erdem etiğiyle karşılaştırır.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konu, Ödev Etiği (Kant) başlığında öğrendiklerimizin üzerine kurulur. Önceki konudaki kavram burada yeniden kullanılıyor; bu yüzden o adımı atlamamak önemlidir.

• Ödev Etiği (Kant) — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Erdem Etiği (Aristoteles) — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Faydacı Etik Nedir?

Faydacı etik (utilitarizm), bir eylemin ahlaki değerini sonucuna göre belirleyen yaklaşımdır. Temel ilke, "en büyük mutluluk ilkesi"dir: En çok sayıda insanın en büyük mutluluğunu sağlayan eylem ahlaki olarak doğrudur. Faydacılık, sonuççu (teleolojik) etiğin en önemli örneğidir.

Jeremy Bentham (1748-1832)

Faydacılığın kurucusudur. Ona göre insan doğası haz ve acı ile yönetilir; ahlakın ölçütü de haz ve acının hesabıdır. Bentham, bir eylemin yarattığı haz ve acıyı ölçmek için nicel bir fayda hesabı (hedonik kalkülüs) geliştirir: Hazın yoğunluğu, süresi, kesinliği, yakınlığı gibi ölçütlerle toplam mutluluk hesaplanır. Ona göre tüm hazlar eşit değerdedir.

John Stuart Mill (1806-1873)

Bentham'ın öğrencisi olan Mill, faydacılığı geliştirir. Ona göre tüm hazlar eşit değildir: "Yüksek hazlar" (entelektüel, estetik) ile "aşağı hazlar" (bedensel) arasında nitelik farkı vardır. Mill'e göre "memnun bir domuz olmaktansa memnuniyetsiz bir Sokrates olmak daha iyidir." Ayrıca bireysel özgürlüğü savunur; ancak özgürlük, başkalarına zarar vermediği sürece sınırsızdır (zarar ilkesi).

Fayda İlkesinin Değerlendirilmesi

Güçlü yönler: Faydacılık, pratik ve esnektir; somut sonuçlara bakar. Toplumun genel refahını artırmayı hedefler ve karar almayı kolaylaştırır. Kamu politikalarında ve ekonomi etiğinde sıkça kullanılır.

Zayıf yönler: Mutluluk nasıl ölçülecektir? Azınlığın hakları çoğunluğun mutluluğu için feda edilebilir mi? Yalan söylemek, yalan ortaya çıkmazsa faydalı olabilir; bu da faydacılığın adaletsizliğe yol açabileceğini gösterir. Ayrıca eylemlerin uzun vadeli sonuçlarını öngörmek zordur.

Ödev ve Erdem Etiğiyle Karşılaştırma

Görüldüğü gibi üç kuram ahlakın temelini farklı kavramlarda arar. Bu farklılık, somut ahlaki ikilemlerde farklı sonuçlar doğurabilir; faydacı çoğunluğun yararını, Kantçı kuralı, erdem etiği ise kişinin karakterini önceler.

Faydacı Etikte Ölçüt Sorunu

Faydacılığın uygulanabilir olması, haz ve acının ölçülebilmesine bağlıdır. Bentham'ın nicel ölçütleri pratikte karar vermeyi kolaylaştırır; buna karşın Mill'in nitelik ayrımı, ölçü aracının kendisini tartışmaya açar: yüksek haz, kişi sayısı az olsa da tercih edilebilir.

Azınlığın hakları sorusu da bu yüzden faydacılığın sürekli eleştiri noktasıdır. Çoğunluğun yararı tek ölçüt sayıldığında bireysel haklar korumasız kalır; zarar ilkesi gibi sınırlayıcı ilkeler bu açığı kapatmaya yöneliktir ve bireysel özgürlüğü, başkasına zarar verilmediği sürece korur.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Faydacı Etik (Bentham, Mill) bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Bentham ile Mill'in faydacılığını karşılaştıran bir tablo hazırla: haz anlayışı, ölçüm biçimi ve eleştirilere verdikleri yanıt. Ardından hangisinin daha savunulabilir olduğunu yaz.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Dersi tekrar ederken bakacağınız notlar

• Faydacılığın ilkesini kodla: en çok kişiye en büyük mutluluk.
• Bentham-nicel, Mill-nitel ayrımını unutma.
• Azınlık hakları sorununu eleştiri olarak kullan.
• Üç etik kuramı ölçütleriyle tabloda karşılaştır.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Fayda Hesabı

Soru: Bir belediye, park yapmak için az sayıda evi yıkacaktır. Faydacı açıdan bu karar nasıl değerlendirilir?

1. Parktan yararlanacak kişi sayısı çok fazladır.
2. Evlerini kaybedecek kişi sayısı azdır.
3. Toplam mutluluk artıyorsa eylem faydacı açıdan doğru olabilir.

Cevap: Sonuç: Faydacılık, çoğunluğun yararını önceler; azınlığın hakları sorunu burada ortaya çıkar.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Kuram Karşılaştırması

Soru: Aynı örneği Kant'ın ödev etiğiyle değerlendiriniz.

1. Kant için insanlar araç değil amaçtır.
2. İnsanların evlerini çoğunluk yararına yıkmak, onları araç kılar.
3. Bu nedenle ödev etiği bu kararı reddedebilir.

Cevap: Çıkarım: Faydacılık "toplam yarar", Kant ise "kişi hakları" üzerinden karar verir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Faydacılığı "bencillik" sanmak: Faydacılık bireysel değil toplumsal yararı hedefler.
• Tüm hazları eşit saymak: Mill, hazların nitelik farkını vurgular.
• Azınlığı tamamen yok saymak: Bu, faydacılığa yöneltilen en ciddi eleştiridir.
• Sonuçları kesin bilebilmeyi varsaymak: Uzun vadeli sonuçları öngörmek zordur.

Özet

Kısaca: Faydacı etik, eylemin ahlakiliğini sonucundaki faydayla ölçer. Bentham nicel fayda hesabı, Mill nitelikli haz anlayışı geliştirir. En büyük mutluluk ilkesi temeldir; azınlık hakları en önemli eleştiridir.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• İlke: en büyük mutluluk
• Bentham: nicel fayda hesabı
• Mill: yüksek ve aşağı hazlar
• Zarar ilkesi: başkasına zarar vermeme
• Faydacı yaklaşımda niyetin önemi azdır; bu yüzden iyi niyetli ama zarar veren eylem eleştirilir.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Faydacı etiğe göre bir eylemin ahlaki değeri neye bağlıdır? (Şıklar: Niyete · Sağladığı faydaya · Ödeve uygunluğuna · Erdeme)
2. Hobbes’a göre doğal durum nasıldır? (Şıklar: Huzurlu · Herkesin herkese karşı savaşı · Adil · Özgür)
3. Faydacı etiğin temel ilkesi nedir? (Şıklar: En sıkı kural ilkesi · En büyük mutluluk ilkesi · En çok kazanç ilkesi · En güçlü olma ilkesi)

Cevap anahtarı: 1) Sağladığı faydaya — Faydacılık, eylemin sonucunda en çok fayda sağlamasını ölçüt alır.

2) Herkesin herkese karşı savaşı — Hobbes’a göre doğal durum, herkesin herkese karşı savaşıdır; güvenlik ihtiyacı insanları ortak bir güce boyun eğmeye iter.

3) En büyük mutluluk ilkesi — Faydacılığın temel ilkesi, eylemin doğurduğu mutluluğun toplamını artırmak, yani en büyük mutluluk ilkesidir.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Ahlak Felsefesinin Temel Problemleri (Evrensel Ahlak Yasasının İmkânı, Özgürlük) — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Sanat Felsefesi ve Güzellik — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Estetik Yargı — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Sanat Eseri ve Özellikleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste Faydacı Etik (Bentham, Mill) konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Bentham ile Mill'in faydacılığını karşılaştıran bir tablo hazırla: haz anlayışı, ölçüm biçimi ve eleştirilere verdikleri yanıt. Ardından hangisinin daha savunulabilir olduğunu yaz. (15 puan)
• Bir okulda kuralı çiğneyen tek bir öğrencinin cezalandırılmamasının, tüm sınıfın düzeni için fayda sağlayacağı savını faydacı etikle değerlendir. Ardından bu savın adalet açısından yarattığı sorunu t… (10 puan)
• Faydacı etiğin en büyük mutluluk ilkesini açıklayıp bir karar verme durumunda fayda hesabının adımlarını gösteriniz; ardından görüşün en bilinen sorununu örnekleyerek eleştiriniz. (10 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Faydacı etiğin 'bir kişinin hakkı, çoğunluğun yararı için feda edilebilir' sonucuna varması hangi sorunu doğurur?

1. Adım 1: Kararın çoğunluk hesabıyla alındığının belirlenmesi.
2. Adım 2: Bireysel hakkın ve adaletin hesabın dışında kaldığının tespit edilmesi.
3. Adım 3: Eleştirinin, faydacılığın hak ve adalet boyutunu ihmal ettiğine dayandığının değerlendirilmesi.

Sonuç/cevap: Bu sonuç, bireysel hakları yok sayma riski taşır; faydacılığın en sık eleştirilen yönü de adaletle ilişkisidir.