Evrensel Ahlak ve Ahlaki Yargıların Niteliği

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Evrensel Ahlak ve Ahlaki Yargıların Niteliği konusunu argüman mantığıyla okuyacağız. Bir iddianın neden savunulduğunu, hangi varsayıma dayandığını ve neye itiraz edebileceğimizi göreceğiz.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Evrensel ahlak görüşünün temel iddialarını açıklar.
• Kazanım 2: Ahlaki görelilik ile ahlaki evrenselliği karşılaştırır.
• Kazanım 3: Ahlaki yargıların nesnel mi öznel mi olduğunu tartışır.
• Kazanım 4: Altın kural gibi evrensel ilkeleri örneklerle açıklar.
• Kazanım 5: Evrensel ahlakın imkânını değerlendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Sorumluluk ve Ahlaki Yasalar bilgisidir. Sorumluluk ve Ahlaki Yasalar konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Sorumluluk ve Ahlaki Yasalar — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Ahlak Felsefesinin Konusu: İyi-Kötü ve Özgürlük — ön bilgi: bu başlıktaki tanımları hatırlamamız gerekiyor.

Evrensel Ahlak Var mıdır?

Ahlak felsefesinin temel tartışmalarından biri, ahlaki ilkelerin evrensel mi yoksa göreli mi olduğudur. Evrensel ahlak görüşü, bazı ahlaki ilkelerin tüm insanlar ve tüm kültürler için geçerli olduğunu savunur. Buna göre "öldürmemek", "sözünde durmak", "adaletli olmak" gibi ilkeler her yerde bağlayıcıdır. Ahlaki görelilik (rölativizm) ise ahlakın kültürden kültüre, dönemden döneme değiştiğini; dolayısıyla mutlak bir ahlakın olamayacağını ileri sürer.

Ahlaki Yargıların Niteliği

Ahlaki yargıların niteliği konusunda farklı görüşler vardır:

• Bilişselcilik (kognitivizm): Ahlaki yargılar doğru veya yanlış olabilir; birer bilgi iddiasıdır.
• Duyguculuk (emotivizm): Ahlaki yargılar bilgi değil, duygu ve tutum ifadesidir (Ayer). "Hırsızlık kötüdür" demek, "hırsızlıktan nefret ediyorum" demeye benzer.
• Evrenselcilik: Bazı ahlaki ilkeler akla dayanır ve tüm rasyonel varlıklar için geçerlidir (Kant).

Altın Kural

Birçok kültürde benzer biçimde ifade edilen altın kural, evrensel ahlakın en bilinen örneğidir: "Sana yapılmasını istemediğin şeyi başkasına yapma." Bu ilke, hem Budizm'de, hem Hristiyanlıkta, hem İslam'da hem de Konfüçyüsçülükte karşımıza çıkar. Altın kural, evrensel ahlakın mümkün olduğunu gösteren önemli bir işarettir.

Görelilik Karşısında Evrensellik

Ahlaki göreliliğin güçlü yanı, kültürel farklılıkları ve hoşgörüyü dikkate almasıdır. Ancak tüm ahlakı göreli saymak, bazı tehlikeli sonuçlar doğurur: kölelik, ırkçılık ya da işkence gibi uygulamalar yalnızca "o kültürde öyle" diyerek savunulamaz. Bu nedenle birçok filozof, asgari bir evrensel ahlak çekirdeğinin (insan hakları gibi) gerekli olduğunu kabul eder. Tartışma, bu çekirdeğin kapsamı ve kaynağı üzerinde yoğunlaşır.

Değerlendirme

Evrensel ahlak, insan onuruna ve ortak değerlere dayanır; görelilik ise kültürel çeşitliliği vurgular. Sağlıklı yaklaşım, kültürel farklılıklara saygı duyarken insan haklarının ve temel ahlaki ilkelerin evrenselliğini korumaktır.

Ahlaki Yargıların Niteliği Üzerine Tartışma

Bilişselcilik ile duyguculuk arasındaki fark, ahlaki yargının bilgi taşıyıp taşımadığıdır. Bilişselcilik, ahlaki yargıların doğru ya da yanlış olabileceğini savunur; duyguculuk ise bu yargıları bilgi değil, tutum ifadesi sayar. İki görüş arasındaki fark, ahlaki tartışmanın bir sonuç üretip üretemeyeceğini belirler.

Görelilik tartışmasıyla birlikte ele alındığında şu soru ortaya çıkar: bir toplumun iç ahlakı ile başka bir toplumun yargısı karşılaştırılabilir mi? Önerilen çözüm, ayrıntılardaki farklılığa rağmen zarar vermeme ve insan onuru gibi ilkelerin ortak bir zemin oluşturmasıdır; bu zemin, evrensel ahlak iddiasını tümüyle iddiasız bırakmaz.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Evrensel Ahlak ve Ahlaki Yargıların Niteliği bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Evrensel ahlak ile ahlaki göreliliği bir tartışma düzeninde karşılaştır. Her görüşün en güçlü argümanını ve en zayıf noktasını yaz, ardından hangisinin daha tutarlı olduğunu gerekçelendir.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Altın kuralı evrensel ahlakın örneği olarak hatırla.
• Görelilik-evrensellik tartışmasını "insan hakları" örneğiyle ilişkilendir.
• Emotivizm, kognitivizm ve evrenselciliği ayırt et.
• "Her şey görelidir" iddiasının kendi kendini çürüttüğünü unutma.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Örnek 1: Evrensel mi Göreli mi?

Soru: "Kimseye zarar vermemek" ilkesi evrensel midir?

1. Bu ilke farklı kültürlerde ortak biçimde görülür.
2. Ancak "zarar" tanımı kültürden kültüre değişebilir.
3. İlkenin çekirdeği evrensel, uygulaması göreli olabilir.

Cevap: Sonuç: Evrensel ilkeler ile kültürel uygulamalar iç içe geçebilir; ayrım dikkatle yapılmalıdır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Örnek 2: Tutarlılık Denetimi

Soru: "Her ahlak görelidir" iddiasının kendi içinde bir sorunu var mıdır?

1. İddia, ahlakın tamamen göreli olduğunu mutlak biçimde söyler.
2. Ama bu iddianın kendisi de bir evrensel yargıdır.
3. Dolayısıyla iddia, kendi iddiasını çürütür.

Cevap: Çıkarım: Aşırı görelilik, kendi içinde çelişkiye düşer; bu, azami evrensel ilkeler gerektirir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Evrenselliği "herkes aynı düşünür" sanmak: Evrensellik, ilkelerin geçerliliğidir; uygulama farklı olabilir.
• Göreliliği hoşgörü sanmak: Görelilik bazen hoşgörüsüzlüğü de meşrulaştırabilir.
• Ahlaki yargıları yalnız duygu saymak: Bu görüş (emotivizm) tartışmalıdır.
• Evrensel ahlakı dayatma saymak: Evrensellik, insan haklarının temelidir.

Kısaca özet

Kısaca: Evrensel ahlak, bazı ilkelerin tüm insanlar için geçerli olduğunu savunur; görelilik ise ahlakın kültüre göre değiştiğini. Altın kural evrensel ahlakın örneğidir. Aşırı görelilik kendi içinde çelişir.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Evrensel ahlak: herkes için geçerli ilkeler
• Ahlaki görelilik: kültüre göre değişir
• Altın kural: sana yapılmasını istemediğini yapma
• Emotivizm: ahlak duygu ifadesidir
• Bir toplumda yaygın olan davranış, kendiliğinden ahlaklı sayılmaz; ahlaki yargı gerekçelendirilmelidir.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. Ahlaki yargıların niteliğiyle ilgili hangisi doğrudur? (Şıklar: Yalnızca sayısaldırlar · Deneyseldirler · Değer yargısı bildirirler · Olgu bildirirler)
2. Kant'in mutlak buyruğunun temel ilkesi nedir? (Şıklar: En büyük mutluluk · Evrensellik · Fayda · Özgürlük)
3. Ahlaki görelilik neyi savunur? (Şıklar: Ahlakın tüm kültürlerde aynı olduğunu · Ahlakın kültüre ve topluma göre değiştiğini · Ahlakın hiç olmadığının · Yalnızca bir doğrunun olduğunu)

Cevap anahtarı: 1) Değer yargısı bildirirler — Ahlaki yargılar, olgu değil değer bildiren yargılardır.

2) Evrensellik — Kant'in mutlak buyruğunun temel ilkesi evrenselliktir.

3) Ahlakın kültüre ve topluma göre değiştiğini — Görelik tezi, ahlaki değerlerin ve kuralların toplumdan topluma değiştiğini; dolayısıyla kültürler üstü geçerlilik iddiasının yanlış olduğunu savunur.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Erdem Etiği (Aristoteles) — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Ödev Etiği (Kant) — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Faydacı Etik (Bentham, Mill) — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Ahlak Felsefesinin Temel Problemleri (Evrensel Ahlak Yasasının İmkânı, Özgürlük) — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Bu anlatım hakkında

Evrensel Ahlak ve Ahlaki Yargıların Niteliği başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Evrensel ahlak ile ahlaki göreliliği bir tartışma düzeninde karşılaştır. Her görüşün en güçlü argümanını ve en zayıf noktasını yaz, ardından hangisinin daha tutarlı olduğunu gerekçelendir. (15 puan)
• Altın kuralı (başkasına yaptığını kendine iste) bir düşünce deneyiyle sına. Bu kuralın her kültürde işleyip işlemediğini iki örnekle tartış ve sınırlarını yaz. (10 puan)
• Ahlaki görelilik ile evrensel ahlak anlayışını karşılaştırınız; her iki görüşün en güçlü ve en zayıf yönünü ikişer maddede sıralayıp ortak zemin arayışını açıklayınız. (10 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir düşünür 'herkes kendi kültürünün kurallarına uymalıdır' demektedir. Bu sav kendi içinde tutarlı mıdır?

1. Adım 1: Savın, kültürler arası anlaşmazlıkta ne önerdiğinin düşünülmesi.
2. Adım 2: İki kültür çatıştığında hangi kuralın uygulanacağının belirsiz olduğunun tespit edilmesi.
3. Adım 3: Savın kendi ilkesini evrensel kıldığı için görelilikle çeliştiğinin değerlendirilmesi.

Sonuç/cevap: Tutarlı değildir; çünkü 'herkes kendi kültürüne uymalıdır' şeklindeki kuralı kendisi tüm kültürler için evrensel ilan etmektedir.