10. SınıfCoğrafya
İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Ayışma ile aşındırma kavramlarını birbirinden ayırt edebilmek
- İklim özelliklerinin hangi ayışma türünü baskılaştığını sıcak-nemli, soğuk ve sıcak-kurak iklimler için belirleyebilmek
- Fiziksel, kimyasal ve biyolojik ayışma örneklerini tanıyıp sınıflandırabilmek
- Kayaçların gözenekliliği, çatlaklılığı ve minerallerinin aşınıma direncini karşılaştırabilmek
- İklim ile kayaç özelliğinin birlikte belirlediği aşınım sonuçlarını somut örneklerle açıklayabilmek
Önemli noktalar
- Sıcak ve nemli iklimde kimyasal çözünme, soğuk iklimde donma ve çözünme baskındır.
- Kireç taşı ve mermer karbonat içerdiği için asitli sularla çözünebilir, kum taşı ise çözünmez.
- Kum taşının kolay aşınması çözünürlükle değil, gözenekli ve gevşek dokusuyla ilgilidir.
- Bazalt gibi ince taneli kayalar donma ve çözünme sırasında düzgün sütunlar hâlinde kırılır.
- Sıcak ve nemli bölgelerde yüzeyde kırmızımsı laterit tabakası gelişmesi kimyasal ayışmanın göstergesidir.
- Aynı iklimde farklı kayaçlar farklı aşınım hızına sahip olduğu için yüzey şekli de farklılaşır.
Formüller ve kurallar
- Toplam aşınma (mm) = Yıllık aşınma hızı (mm) × Yıl sayısı
- Metre cinsine çevirme: Toplam mm ÷ 1000
- Yıllık ortalama sıcaklık = (Aylık sıcaklıklar toplamı) ÷ 12
- Yıllık yağış ortalaması (mm) = Toplam yağış ÷ Yıl sayısı
- Donma-çözünme döngüsü sayısı = Süre (yıl) × Yılda donan gece sayısı
- Sıcaklık farkı = Gündüz en yüksek sıcaklık − Gece en düşük sıcaklık
Sık yapılan hatalar
- Ayışma ile aşındırmayı aynı kavram sanmak: Kayanın yerinde parçalanmasına ayışma, parçaların taşınmasına aşındırma, taşınanların yeniden yerleşmesine birikim denir.
- Soğuk iklimde kimyasal çözünmeyi baskın saymak: Düşük sıcaklık suyun kimyasal gücünü azaltır, bu nedenle soğuk iklimde baskın süreç donma ve çözünmedir.
- Kum taşının kolay aşındığını çözünürlükle açıklamak: Kuvars taneleri suda neredeyse hiç çözünmez; kolay aşınma gözenekli yapısı ve zayıf taneler arası bağdan kaynaklanır.
- Mermerin çözünmediğini düşünmek: Mermer kireç taşının dönüşüm ürünü olduğu için karbonat içerir ve asitli sular tarafından çözünebilir.
- Termal ayışmayı donma ile aynı saymak: Termal ayışma gündüz-gece sıcaklık farkından, donma ve çözünme ise suyun donup çözülmesinden kaynaklanır.
Hızlı tekrar ipuçları
- İklim ile ayışma eşleştirmesini yaparken önce sıcaklığa sonra yağışa bak; ikisi birlikte düşünülünce sonuç netleşir.
- Bir kayanın aşınıma direncini değerlendirirken gözeneklilik, tane boyutu ve mineral bileşimini sırayla sor.
- Sahada gördüğün yuvarlak ya da köşeli morfolojiyi tespit et; bu, kimyasal mı mekanik mi ayışma olduğunu güçlü biçimde gösterir.
- Ölçüm yaptığında yıllık aşınma değerini önce milimetre cinsinden yaz, sonra gerekiyorsa metreye çevir.
- Karstik arazide toprak örtüsünün ince olduğunu unutma; bu, kaynak kayanın tükendiğinin kanıtıdır.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra İklim ve Kayaç Yapısının Aşınma ve Çözünme Süreçlerine Etkisi konusunun çözümlü sorularını çöz.