10. SınıfCoğrafya
Tektonik Süreçler — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Tektonik süreçlerin ne anlama geldiğini ve iç kuvvetlerle ilişkisini açıklayabilmek
- Litosfer ile astenosfer arasındaki katmanlaşmayı ve levha kavramını tanımlayabilmek
- Ayrılma, yakınsama ve dönüşüm levha sınırlarının karakteristik yapılarını karşılaştırabilmek
- Türkiye'nin Alp ölmü, Kuzey Anadolu Fayı ve Anadolu Fayı gibi başlıca tektonik yapılarını açıklayabilmek
- Tektonik hareketlerin deprem, volkan ve dağ oluşumu ile ilişkisini örneklerle yorumlayabilmek
- Levha hareket hızı ile oluşan mesafe arasındaki ilişkiyi hesaplayabilmek
Önemli noktalar
- Tektonik hareketler iç kuvvetler grubundadır; enerjilerini Dünya'nın içinden sağlarlar.
- Litosferin altındaki astenosfer plastik davrandığı için levhalar bu katman üzerinde kayabilir.
- Okyanus ortası sırtları yeni okyanus kabuğunun üretildiği yerlerdir ve genişleme hızı ölçülebilir.
- Yoğun okyanus kabuğu kıta kabuğunun altına girdiğinde okyanus hendeği ve volkanik yay gelişir.
- Dönüşüm sınırlarında kabuk üretilmez; bu sınırlarda depremler sığ ve yıkıcı olabilir.
- Türkiye üç ayrı levha sınırının etkisinde olduğu için deprem ve volkan tehlikesi yüksektir.
Formüller ve kurallar
- Mesafe (km) = Açılma hızı (cm/yıl) × Geçen süre (milyon yıl) × 0,00001
- 1 km = 100000 cm = 10 m = 1000 mm
- 1 milyon yıl × 1 cm = 0,01 km = 10 m
- Yüzey alanı değişimi = Toplam genişleme miktarı ÷ 1000000
- Graben genişliği = Faylar arası uzaklık; blok yüksekliği = Bloklar arası fark
- Ortalama sıkışma hızı = Toplam kısalma ÷ Toplam süre
Sık yapılan hatalar
- Ayrılma sınırı ile dönüşüm sınırının karıştırılması: Okyanus ortası sırtlarında levhalar uzaklaşır ve yeni kabuk yükselir; San Andreas gibi dönüşüm sınırlarında ise kabuk ne üretilir ne de yutulur.
- Astenosferin mantodan ayrı bir katman sanılması: Astenosfer manto üstü ile onun erimiş gömülü bölümlerini içeren, levhaların üzerinde kaydığı yumuşak manto kesimidir.
- Alışma ile dönüşümün aynı sayılması: Alışmada yoğun okyanus kabuğu diğerinin altına girer ve hendek oluşur; dönüşümde ise kabuk yatay olarak ötelenir.
- Deprem büyüklüğünün mesafeye göre değiştiğinin düşünülmesi: Büyüklük deprem kaynağında açılan enerjiyle ilgilidir ve tek bir sayıdır; değişen şey şiddettir.
- Anadolu Fayı ile Kuzey Anadolu Fayı'nın aynı olduğunun sanılması: Anadolu Fayı Doğu Anadolu'nun güneyinde sol yanal, Kuzey Anadolu Fayı ise ülkenin kuzeyinde sağ yanal karakterdedir.
Hızlı tekrar ipuçları
- Levha sınırlarını hatırlamak için üç anahtar sözcük kullan: uzaklaşma, yakınsama, öteleme.
- Bir haritada fay çizgisinin iki yanındaki blokları inceleyip kayma yönünü tespit et, sınıfı bundan çıkar.
- Hesap yaparken önce cm cinsinden toplamı bul, sonra 100000 cm değerine bölerek kilometreye geç.
- Yeni okyanus kabuğu yalnızca ayrılma sınırlarında üretilir; bunu akılda tutarak sorularda hangi sınırda ne olabileceğini tahmin et.
- Türkiye örneğinde fay adı, konumu ve hareket yönünü eşleştirerek küçük bir tablo hazırla.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Tektonik Süreçler konusunun çözümlü sorularını çöz.