Mekânsal Verilerin Haritalara Aktarılması

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Mekânsal Verilerin Haritalara Aktarılması konusunu yer ile insan ilişkisi üzerinden anlatacağız. Konumu okumak, o yerde nelerin olup bittiğini anlamanın ilk adımıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Mekânsal verinin öznitelik bilgisini tanımlar ve özniteliğin geometriyi nasıl açıkladığını açıklar.
• Kazanım 2: Verinin katmanlara ayrılarak haritaya aktarılmasının neden yapıldığını açıklar ve katman yönetimini örnekler.
• Kazanım 3: Sayısallaştırma sürecini adım adım izleyerek analog verinin vektörel veriye dönüşmesini açıklar.
• Kazanım 4: Harita ölçeği ile gerçek uzunluk arasındaki ilişkiyi hesaplar ve uygun ölçeği seçer.
• Kazanım 5: İşaretleme, etiketleme, lejant, ölçek çubuğu, yön oku ve harita başlığının işlevlerini birbirinden ayırt eder.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu CBS ve Uzaktan Algılamanın Uygulama Alanları bilgisidir. CBS ve Uzaktan Algılamanın Uygulama Alanları konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• CBS ve Uzaktan Algılamanın Uygulama Alanları — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Afetlerle Mücadelede İyi Uygulama Örnekleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Neden Katmanlar Halinde Çalışılır?

Bir bölgede yollar, su kaynakları, yerleşmeler ve arazi kullanımı aynı anda incelenir. Bu bilgilerin tümünü tek bir tabloya yığmak yerine her konuyu ayrı bir katman olarak tutmak haritayı okunur kılar. Katmanların ayrı ayrı açılıp kapatılabilmesi, gereksiz ayrıntının gizlenebilmesi ve her katmanın kendi işaretleme biçimine sahip olabilmesi bu yöntemin başlıca yararıdır.

Katmanın taşıdığı bilgi iki parçadan oluşur. Birincisi konum bilgisi, yani nesnenin nokta, çizgi ya da poligon olarak bulunduğu yerdir. İkincisi öznitelik bilgisidir; nesnenin adı, türü, nüfusu, kuruluş yılı, yüzölçümü gibi nitelikleri bu tabloda saklanır. Konum olmadan nesne bulunamaz, öznitelik olmadan da nesne tanınamaz. Bu yüzden mekânsal veri, bu iki bilginin birlikte tutulduğu bir kayıttır.

Verinin Toplanmasından Haritaya

Mekânsal verinin haritaya aktarılması şu adımlarla yürür:

• Veri toplama: saha ölçümü, GNSS konumu, uydu görüntüsü, el terminali ya da mevcut envanter kayıtları.
• Sayısallaştırma: kâğıt ortamındaki çizimlerin, fotoğraf ya da görüntünün sayısal biçime dönüştürülmesi.
• Veri tabanı oluşturma: her nesne için bir kayıt açılıp öznitelik alanlarının tanımlanması.
• Koordinat sistemi ve projeksiyon: verinin tek bir zeminde çakışacak biçimde ortak sisteme dönüştürülmesi.
• İşaretleme ve etiketleme: nesnelere görsel simge, adlarına da yazılı etiket verilmesi.
• Harita düzeni: lejant, ölçek çubuğu, yön oku ve harita başlığının yerleştirilmesi.

Bu adımlar birbirinin yerine geçmez. Örneğin veri tabanı oluşturulmadan işaretleme yapılamaz, koordinat sistemi belirlenmeden katmanlar üst üste bindirilemez.

Projeksiyon ve Ölçek İlişkisi

Dünya yuvarlak olduğu için haritaya aktarılırken bir izdüşüm yöntemi seçilir. Bu yönteme projeksiyon denir ve amacı yüzey şekillerini kâğıt üzerinde bozulmadan göstermektir. Türkiye'de yaygın olarak kullanılan izdüşüm dikdörtgen ya da konik türdedir. Projeksiyon, ölçeği bozmadan alan hesabı yapılabilmesi için de önemlidir; yalnızca kutuplarda projeksiyon bozulması görülür.

Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır ve 1: 25000 biçiminde yazılır. Bu ölçekte haritadaki 1 cm, gerçekte 25000 cm yani 250 m gösterir. Küçük ölçekli harita geniş alanları, büyük ölçekli harita ise dar alanları daha ayrıntılı gösterir. Harita başlığı, ölçeği ve yönü olmayan bir çıktı tam olarak yorumlanamaz.

Harita Unsurlarının Görevleri

Hazırlanan haritanın okunabilmesi için bazı standart unsurlar bulunmalıdır:

• İşaretleme: her nesne türü için farklı bir simge, renk veya çizgi kalınlığı seçilmesidir.
• Etiketleme: ad, sayı veya simge niteliğindeki bilginin harita üzerine yazılmasıdır.
• Lejant: simgelerin ne anlama geldiğini açıklayan anahtar listedir.
• Ölçek çubuğu: haritadaki mesafenin gerçekte ne kadar olduğunu gösterir.
• Yön oku: haritanın hangi yönün kuzey olduğunu belirtir.
• Harita başlığı: çalışmanın konusunu, yerini ve tarihini yazan üst yazıdır.

Bu unsurlardan biri eksikse harita eksiktir. Örneğin lejantı olmayan bir haritada simgelerin anlamı bilinmez; ölçek çubuğu olmayan bir haritada ise mesafe ölçülemez.

Raster ve Vektörel Verinin Karşılaştırılması

Uydu görüntüsü ile hava fotoğrafı da mekânsal veri kaynaklarıdır, ancak aralarında belirgin farklar vardır. Uydu görüntüsü dünya çevresindeki yörüngelerden, hava fotoğrafı ise uçak veya insansız hava aracıyla atmosferden çekilir. İkisi de raster biçimdedir; vektörel veri ise bu görüntülerden bilgi çıkarılarak üretilen ayrı bir üründür.

Özet

Mekânsal verinin haritaya aktarılması; veri toplama, sayısallaştırma, veri tabanı oluşturma, koordinat sistemi ve projeksiyon, işaretleme ve etiketleme, harita düzeni adımlarıyla yürür. Her veri kaydı konum bilgisi ile öznitelik bilgisini birlikte taşır.000 ölçekte 1 cm gerçekte 250 m gösterir. İşaretleme simge ve renk seçimini, etiketleme yazı yazımını, lejant simgelerin açıklamasını, ölçek çubuğu mesafeyi, yön oku kuzeyi, harita başlığı ise konu ile yer bilgisini verir.

Sık Yapılan Hatalar

• Öznitelik bilgisini önemsemeyip yalnızca çizim yapmak ve nesneleri tanımlayamamak.
• Lejant olmayan bir haritayı sunmak ya da lejantı simgelerle eşleştirmemek.
• Ölçek hesabında cm ile m birimlerini dönüştürmeden işlem yapmak.
• Uydu görüntüsü ile hava fotoğrafının çözünürlük ve kapsam farklarını karıştırmak.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Mekânsal Verilerin Haritalara Aktarılması bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Bir belediye, mahalle sınırlarını güncellemek için yeni bir harita çizimi yapmak istiyor. Sayısallaştırmadan çıktıya kadar süreci adım adım açıklayınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Ölçek hesabı yaparken önce iki uzunluğu aynı birime çevir, sonra oranı al.
• Her nesne için konum ve öznitelik alanlarını birlikte düşün; biri olmadan diğeri işe yaramaz.
• Harita çıktısını vermeden önce lejant, ölçek çubuğu, yön oku ve başlığı tek tek kontrol et.
• Katman sayısını azaltmak, gereksiz yolu gizlemeyi de azaltır; okunabilirlik bu işe yarar.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Ölçekle Uzunluk Hesabı

Soru: 1:25000 ölçekli bir haritada iki okul arasındaki mesafe 4 cm olarak ölçülmüştür. Gerçek mesafe kaç metredir?

1. Ölçek payı yazılır: 1 cm = 25000 cm.
2. 4 cm için 4 × 25000 = 100000 cm bulunur.
3. Santimetre metreye çevrilir: 100000 cm = 1000 m.

Cevap: Cevap: İki okul arasındaki gerçek mesafe 1000 metredir.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Ölçekten Alan Hesabı

Soru: 1:50000 ölçekli haritada 6 cm ve 4 cm ölçülen dikdörtgen bir parselin gerçek alanı kaç dönümdür?

1. Kenar uzunlukları gerçeğe çevrilir: 6 cm × 50000 = 300000 cm = 3000 m.
2. Diğer kenar da çevrilir: 4 cm × 50000 = 200000 cm = 2000 m.
3. Alan hesaplanır ve dönüme çevrilir: 3000 × 2000 = 6000000 m² = 6000 dönüm.

Cevap: Cevap: Parselin gerçek alanı 6000 dönümdür.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Yukarıdaki ölçülerin arkasındaki kural ve formüller şunlardır:

Sık Yapılan Hatalar

Hata yapmamak için önce hatanın nereden geldiğini bilmek gerekir. Aşağıdaki listede her hata için yanlış giden yol ve doğru yol birlikte verilmiştir.

• Öznitelik bilgisini atlamak: Yalnızca geometriyi çizmek, nesnenin ne olduğunu göstermez; ad, tür ve sayısal değerler tutulmadığında harita okunamaz hale gelir.
• Birim dönüşümünü yapmamak: Ölçek hesabında haritadaki uzunluğu doğrudan gerçek uzunluğa eşitlemek, metre yerine santimetre kullanmak ya da kilometreyi metreye çevirmeyi unutmak sık hatalardır.
• Lejant ile haritayı eşleştirmemek: Lejantta gösterilen simge ile haritadaki simgenin aynı olmaması, haritayı yanlış okutmaya yol açar.
• Uydu görüntüsü ile hava fotoğrafını eşitlemek: Uydu görüntüsü geniş alanları hızlı kapsar, hava fotoğrafı ise genellikle daha yüksek çözünürlüklüdür; ikisi aynı anda kullanılamaz gibi düşünülürse doğru veri kaynağı seçilemez.
• Harita başlığı, ölçek çubuğu ve yön okunu atlamak: Bu üç unsur olmadan çıktının nerede, hangi ölçekte ve hangi yönde olduğu bilinemez.

Kısaca özet

Kısaca: Mekânsal verinin haritaya aktarılması; veri toplama, sayısallaştırma, veri tabanı oluşturma, koordinat sistemi ve projeksiyon, işaretleme ve etiketleme, harita düzeni adımlarıyla yürür. Her veri kaydı konum bilgisi ile öznitelik bilgisini birlikte taşır ve katmanlar hâlinde saklanarak gerektiğinde açılıp kapatılabilir. Ölçek, haritadaki uzunluğun gerçek uzunluğa oranıdır; 1: 25. İşaretleme simge ve renk seçimini, etiketleme yazı yazımını, lejant simgelerin anlamını, ölçek…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Mekânsal veri, konum bilgisi ile öznitelik bilgisinin aynı kayıtta birlikte tutulmasıdır.
• Katmanlar ayrı ayrı açılıp kapatılabilir; bu, haritanın okunabilirliğini artıran temel yöntemdir.
• Sayısallaştırma, kâğıt veya görüntü üzerindeki bilginin sayısal kayda dönüştürülmesidir.
• Ölçek payı büyüdükçe harita geniş alanı daha küçük sayıyla gösterir, ayrıntı azalır.
• Lejant, ölçek çubuğu, yön oku ve harita başlığı olmayan bir çıktı tam harita sayılmaz.
• Hava fotoğrafı uydu görüntüsüne göre genellikle daha yüksek çözünürlüklüdür.

Kendin dene: üç soru

Bu üç soru konunun özetidir. Çözmeden önce her biri için hangi kuralı kullanıyorum diye düşün; cevap anahtarı sonda verilmiştir.

1. 1:25000 ölçekli haritada ölçülen gerçek mesafe 2 km ise bu mesafe haritada kaç cm olarak gösterilir? (Şıklar: 2 cm · 4 cm · 6 cm · 8 cm)
2. 1:100000 ölçekli haritada yer alan bir köy sınırının çizilmesinde hangi ölçek seçimi daha uygundur? (Şıklar: Daha küçük paylı ölçek · Daha büyük paylı ölçek · Ölçek seçimi sonucu etkilemez · Yalnızca çizgi kalınlığına bakılır)
3. Bir köydeki çeşmelerin harita üzerinde tek tek ve adlarıyla görülebilmesi için hangi unsurun kullanılması gerekir? (Şıklar: Lejant · Yön oku · Harita başlığı · Ölçek çubuğu)

Cevap anahtarı: 1) 8 cm — Bu ölçekte 1 cm gerçekte 250 m gösterir. 2 km yani 2000 m karşılığı 2000 ÷ 250 = 8 cm harita mesafesine denk gelir.

2) Daha büyük paylı ölçek — Köy sınırı gibi ayrıntı gerektiren çizimlerde büyük ölçekli, yani payı daha büyük haritalar kullanılır; böylece sınırın kırıklı yapısı görülebilir. Küçük ölçekli harita geniş alanları gösterir ama ay…

3) Lejant — Lejant, haritadaki simgelerin ne anlama geldiğini açıklayan anahtar listedir; çeşme simgesinin neyi gösterdiği ancak lejantla anlaşılır. Ölçek çubuğu mesafeyi, yön oku kuzeyi, harita başlığı ise konu…

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Türk Kültürünün Mekânsal Özellikleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Bu anlatım hakkında

Mekânsal Verilerin Haritalara Aktarılması başlığındaki her sayısal iddia elle doğrulanabilir biçimde yazıldı: soruda verilen değer, uygulanan kural ve bulunan sonuç yan yana durur. Metin özgün yazılmıştır, başka bir kaynaktan alıntı yapılmamıştır.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Bir belediye, mahalle sınırlarını güncellemek için yeni bir harita çizimi yapmak istiyor. Sayısallaştırmadan çıktıya kadar süreci adım adım açıklayınız. (15 puan)
• 1:25000 ölçekli bir haritada ölçülen bir alanın gerçek yüzölçümünü nasıl bulursunuz? Örnek bir hesaplama yapınız. (12 puan)
• Haritada lejant, ölçek çubuğu, yön oku ve harita başlığı olmadan çıktı alındığında okuyucu hangi sorulara cevap veremez? Açıklayınız. (12 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Aynı bölgenin hem zemin kullanımı hem nüfus dağılışı haritasını tek çıktıda göstermek istiyorsunuz. Nasıl bir yol izlenir?

1. Zemin kullanımı bir katman, nüfus verisi başka bir katman olarak hazırlanır.
2. Her iki katman da aynı koordinat sistemine dönüştürülür.
3. Katmanlar üst üste bindirilir ve gereksiz olanı kapatılarak okunabilirlik sağlanır.

Sonuç/cevap: Cevap: Katmanları ayrı tutup üst üste bindirmek, tek bir tabloda birleştirmekten daha okunabilir ve güncellenebilir bir çözüm sunar.