Ekonomik Sektörler ve Gelişmişlik

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Ekonomik Sektörler ve Gelişmişlik konusunu yer ile insan ilişkisi üzerinden anlatacağız. Konumu okumak, o yerde nelerin olup bittiğini anlamanın ilk adımıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Birincil, ikincil ve üçüncül sektörleri ürettikleri mal ve hizmetin niteliğine göre ayırt eder.
• Kazanım 2: Kişi başına gelir, okuryazarlık, sanayi üretiminin payı ve dış ticaret dengesi ölçütlerini tanır.
• Kazanım 3: Gelişmekte olan ülke ile gelişmiş ülkeyi ayırt eden ölçüt bütünlüğünü açıklar.
• Kazanım 4: Sektörler arasındaki üretim bağlantısını izleyerek bir ekonominin hangi aşamada olduğunu yorumlar.
• Kazanım 5: Türkiye ekonomisinde hizmet ağırlıklı sanayileşme eğilimini verilerle ilişkilendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu derste Türkiye'de Bölgesel Kalkınma Projeleri konusunu hatırlayarak ilerliyoruz. İki konu arasındaki bağı kurmak, ayrı ayrı ezberlemekten daha kalıcı bir öğrenme sağlar.

• Türkiye'de Bölgesel Kalkınma Projeleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Ekonomik Kalkınma ve Sürdürülebilirlik — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Sektörler Nasıl Ayırılır?

Ekonomik faaliyetler, ürettikleri şeyin niteliğine göre üç ana sektöre ayrılır. Birincil sektör doğadan doğrudan elde edilen ürünleri kapsar; tarım, hayvancılık, balıkçılık, ormancılık ve madencilik bu gruptadır. İkincil sektör birincil sektörün ürünlerini işleyip yeni bir ürüne dönüştürür; gıda sanayi, dokuma, çimento, demir çelik ve otomotiv bu gruptadır. Üçüncül sektör ise üretilen malın tüketimini, naklini ve üretim sürecini hizmetle destekler; ulaşım, ticaret, turizm, eğitim, sağlık, bankacılık ve yazılım bu gruptadır.

Ayırmada kullanılan temel ölçüt, faaliyetin hammaddeyi dönüştürüp dönüştürmediğidir. Yemi kıyma çeviren bir mezbaha ikincil sektördür; tarlada yetiştirilen buğday ise birincil sektörün ürünüdür. Bir malın toptan alınıp satılması ise dönüştürme yapmadığı için üçüncül sektöre girer.

Ölçütler Nasıl Okunur?

Bir ekonominin ne kadar gelişmiş olduğunu tek bir sayıyla ölçmek mümkün değildir; birbiriyle birlikte kullanılan ölçütler vardır.

• Kişi başına gelir: toplam üretimin nüfusa bölünmesiyle bulunur. Ortalama düzeyi gösterir; gelirin eşit dağılıp dağılmadığını söylemez.
• Okuryazarlık oranı: eğitim altyapısının ve beşerî sermayenin ölçütüdür.
• Sanayi üretiminin payı: ekonominin ne ölçüde üretim ve dışa bağımlı üretim kapasitesine sahip olduğunu gösterir.
• Dış ticaret dengesi: ihracat ile ithalat arasındaki farktır. Fazlası cari açık, eksiği cari fazlayı ifade eder.

Bu ölçütler tek başına yeterli değildir. Kişi başına geliri yüksek ama okuryazarlığı düşük ya da doğal kaynak zengini ama gelir eşitsizliği büyük bir ülke bulunabilir. Bu yüzden değerlendirme daima bütünlüklü yapılır.

Gelişmişlik ve Gelişmekte Olma Ayrımı

Gelişmekte olan ülkede birincil sektörün payı görece yüksek, kişi başına gelir ve okuryazarlık düşüktür; üretim çoğunlukla temel ihtiyaçlara yönelmiştir. Gelişmiş ülkelerde ise üçüncül sektör payı öne çıkmış, sanayi gelişmiş, kişi başına gelir ve eğitim düzeyi yüksektir. Bu ayrım kademelidir; ülkeler arasında geçiş hâlinde olan gruplar bulunur.

Sektörler Arası Bağlantı

Sektorler birbirinden bağımsız çalışmaz. Birincil sektörün ürettiği tarım ürünleri ikincil sektörde işlenir; işlenmiş ürün üçüncül sektörde pazarlanır, nakledilir ve finansmanı sağlanır. Bu zincirde bir halka koparsa sonraki halkalar da zarar görür. Örneğin tarım ürünü üretilemiyorsa gıda sanayisi, gıda sanayisi kurulamıyorsa beslenme ve dış ticaret olumsuz etkilenir.

Hizmet Ağırlıklı Sanayileşme

Bir ekonomide üçüncül sektörün payının artması olumlu bir gelişmedir; ancak bu payın hizmet ağırlıklı olması ile teknoloji ve üretim ağırlıklı olması farklı sonuçlar doğurur. Düşük nitelikli ve düşük ücretli hizmetlerde yoğunlaşmak, ekonominin verimliliğini yeterince artırmadan payı büyütebilir. Türkiye ekonomisinde hizmet sektörünün payının giderek yükselmesi ve hizmet ihracatının öne çıkması bu eğilimin göstergesi olarak değerlendirilir.

Karşılaştırma Tablosu

Örnek Bir Hesaplama

Bir modelde A ülkesinin toplam üretimi 400 milyar dolar, nüfusu 40 milyon kişi olarak verilmiş olsun. Kişi başına düşen üretim 400 milyar ÷ 40 milyon = 10000 dolar olur. Aynı modelde B ülkesinin üretimi 600 milyar dolar, nüfusu 50 milyon kabul edilirse kişi başına düşen üretim 12000 dolar olur. B ülkesi toplam üretimi daha büyük olsa da kişi başına düşen değer de daha yüksektir. Bu ayrım, ülke karşılaştırmalarında hangi ölçütün kullanıldığının neden önemli olduğunu gösterir.

Özet

Ekonomik faaliyetler birincil, ikincil ve üçüncül sektörler olarak ayrılır; ayrımın ölçütü hammaddeyi dönüştürüp dönüştürmemedir. Bir ekonominin gelişmişliği tek bir sayıyla değil; kişi başına gelir, okuryazarlık, sanayi üretiminin payı ve dış ticaret dengesi gibi ölçütlerin birlikte değerlendirilmesiyle anlaşılır. Gelişmekte olan ülkelerde birincil sektörün payı görece yüksek, gelişmiş ülkelerde üçüncül sektörün payı öne çıkmıştır. Sektörler birbirine bağlıdır; birinde oluşan aksama sonraki halkaları da etkiler. Hizmet payının hizmet ağırlıklı biçimde artması, verimlilik artışı sağlanmadan büyüme olabilir.

Sık Yapılan Hatalar

• Kişi başına geliri ülke gelişmişliğinin tek ölçütü saymak; gelir dağılımını görmemek.
• Birincil sektörün payını yüksek olan ülkeyi gelişmiş ülke sanmak.
• Sektörlerin birbirinden bağımsız çalıştığını düşünmek; üretim zincirindeki kopmaları göz ardı etmek.
• Üçüncül sektör payının artmasını tek başına olumlu sayıp niteliğini sorgulamamak.

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Ekonomik Sektörler ve Gelişmişlik bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: İki ülkenin gelişmişlik düzeyini yalnızca kişi başına gelir verisine bakarak karşılaştırmak neden eksiktir? Örnek bir senaryo üzerinde açıklayınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Hızlı hatırlatma

• Sektör sorusuna bakarken önce üretilen şeyin doğadan mı alındığını, işlenip dönüştürülüp dönüştürülmediğini sor.
• Kişi başına gelir hesabında birimleri eşitle; milyar ile milyonu doğrudan bölme.
• İthalatın ihracattan büyük olduğu bir ülkede cari açıktan söz edilir, tersi değil.
• Üçüncül sektör payı yüksek olan bir ülkeyi değerlendirirken hizmetlerin niteliğini de sor.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Kişi Başına Gelir Karşılaştırması

Soru: A ülkesinin üretimi 400 milyar dolar, nüfusu 40 milyon; B ülkesinin üretimi 600 milyar dolar, nüfusu 50 milyon kabul edilirse hangisi kişi başına düşen üretimde daha yüksektir?

1. A ülkesi için 400 milyar dolar, 40 milyon kişiye bölünür ve kişi başına 10000 dolar düşer.
2. B ülkesi için 600 milyar dolar, 50 milyon kişiye bölünür ve kişi başına 12000 dolar düşer.
3. Karşılaştırıldığında B ülkesi toplam üretimi ve kişi başına üretimiyle daha yüksektir.

Cevap: Cevap: Kişi başına düşen üretim A ülkesinde 10000 dolar, B ülkesinde 12000 dolardır; fark 2000 dolardır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Sektörün Üretimdeki Payı

Soru: Bir ekonomide toplam üretim 500 milyar dolardır. İkincil sektörün üretim değeri 200 milyar dolar olduğuna göre bu sektörün payı nedir?

1. Sektörün payı, sektörün üretim değerinin toplam üretime bölünmesiyle bulunur.
2. Hesaplanır: 200 ÷ 500 = 0,4.
3. Yüzdeye çevrilir: 0,4 × 100 = yüzde 40.

Cevap: Cevap: İkincil sektör toplam üretimin yüzde 40'ını oluşturur.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Kişi başına geliri tek başına yeterli saymak: Kişi başına gelir ortalama düzeyi gösterir; gelirin eşit dağılıp dağılmadığını, eğitim ve sağlık durumunu yansıtmaz. Bu nedenle okuryazarlık, sanayi payı ve dış ticaret dengesiyle birlikte değerlendirilmelidir.
• Birincil sektör payı yüksek olan ülkeyi gelişmiş saymak: Birincil sektörün payının yüksek olması, ekonominin hâlâ temel üretime dayandığını gösterir; kalkınma yolunda daha erken bir aşamaya işaret eder.
• Sektör paylarını toplamdan çıkarırken yüzdeyi atlamak: Yüzde hesabı yapılmadan verilen oranlar kıyaslanamaz; önce bölme, sonra yüzdeye çevirme adımı atlanmamalıdır.
• Üçüncül sektör payının artmasını tek başına olumlu saymak: Payın hizmet ağırlıklı biçimde artması, düşük verimlilikli alanlarda yoğunlaşmayı da gösterebilir; pay kadar nitelik de sorgulanmalıdır.
• Sektörleri birbirinden bağımsız düşünmek: Tarımsal üretim, gıda sanayisi ve dağıtım bir zincirin halkalarıdır; birinde oluşan aksama diğerlerine doğrudan yansır.

Özet

Kısaca: Ekonomik faaliyetler birincil, ikincil ve üçüncül sektörler olarak ayrılır; ayrımın ölçütü faaliyetin hammaddeyi işleyip dönüştürüp dönüştürmediğidir. Bir ekonominin gelişmişliği tek bir sayıyla anlaşılmaz; kişi başına gelir, okuryazarlık, sanayi üretiminin payı ve dış ticaret dengesi gibi ölçütlerin birlikte değerlendirilmesi gerekir. Sektörler birbirine bağlıdır ve birinde oluşan aksama zinciri…

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Sektör ayrımının temel ölçütü hammaddeyi işleyip dönüştürüp dönüştürmektir.
• Toptan alıp satma dönüştürme yapmadığı için üçüncül sektör kapsamındadır.
• Kişi başına gelir ortalama düzeyi gösterir, gelirin eşit dağılımını göstermez.
• Gelişmişliği anlamak için birden çok ölçüt birlikte değerlendirilmelidir.
• Sektörler birbirine bağlıdır; birinde oluşan aksama sonraki halkalara da yansır.
• Üçüncül sektör payının hizmet ağırlıklı artması verimlilik artışını tek başına göstermez.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Kişi başına geliri 10000 dolardan 13000 dolara çıkan bir ülke için yıllık artış yüzde kaçtır? (Şıklar: Yüzde 13 · Yüzde 23 · Yüzde 30 · Yüzde 43)
2. Bir ülkenin kişi başına geliri başka bir ülkeye göre yüksek olduğu hâlde ortalama yaşam süresi daha kısa olduğu görülüyorsa nasıl bir yorum yapılmalıdır? (Şıklar: Ülkenin nüfusu mutlaka çok büyüktür · Ülke en zengin ülke olarak kabul edilmelidir · Yalnızca para birimi değerlendirilmelidir · Gelir ölçütü tek başına yeterli bir ölçüt değildir)
3. Buğdayı öğütüp un elde eden bir fabrika hangi sektörde yer alır? (Şıklar: Birincil sektör · İkinci sektör · Üçüncül sektör · Dördüncül sektör)

Cevap anahtarı: 1) Yüzde 30 — Artış 13000 eksi 10000 = 3000 dolar olur. Bu artış başlangıç değerine bölünür: 3000 ÷ 10000 = 0,3. Yüzdeye çevrildiğinde sonuç yüzde 30 olur.

2) Gelir ölçütü tek başına yeterli bir ölçüt değildir — Kişi başına gelir yalnızca ortalama üretim düzeyini gösterir; eğitim, sağlık ve yaşam süresi gibi göstergeleri yansıtmaz. Bu nedenle ortalama yaşam süresinin daha kısa olması, gelirin tek başına kalk…

3) İkinci sektör — Fabrika, birincil sektörden elde edilen buğdayı işleyip yeni bir ürüne dönüştürdüğü için ikinci sektöre girer. Tarlada yetiştirilen buğday birincil, unun toptan dağıtımı ise üçüncül sektör kapsamında…

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• Coğrafi Bakış ve Coğrafi Düşünme — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Afet Bilinci, Afetlerden Korunma ve Dirençli Yaşam Alanları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• Afetlerle Mücadelede İyi Uygulama Örnekleri — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.
• CBS ve Uzaktan Algılamanın Uygulama Alanları — sonraki ünitenin başlangıcı; konuyu genişletir.

Kaynak notu

Bu derste Ekonomik Sektörler ve Gelişmişlik konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• İki ülkenin gelişmişlik düzeyini yalnızca kişi başına gelir verisine bakarak karşılaştırmak neden eksiktir? Örnek bir senaryo üzerinde açıklayınız. (15 puan)
• Ülke A için nüfus 40 milyon, toplam üretim 500 milyar dolardır. Kişi başına düşen üretimi hesaplayınız ve hesabı adımlarıyla gösteriniz. (12 puan)
• Türkiye ekonomisinde hizmet sektörünün payının yükselmesi hangi yönlerde değerlendirilmelidir? (12 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Bir ülkede kuraklık nedeniyle buğday üretimi büyük ölçüde azalmışsa hangi sektörler olumsuz etkilenir?

1. Birincil sektörde üretim azaldığı için hammadde bulunmakta sıkıntı çekilir.
2. İkincil sektörde un ve unlu ürünler işlenemediği için üretim düşer.
3. Üçüncül sektörde gıda dağıtımı ve ihracatı zarar görür.

Sonuç/cevap: Cevap: Sektörler birbirine bağlı olduğu için birincil sektördeki üretim kaybı ikincil ve üçüncül sektörlere de yayılır.