10. SınıfCoğrafya
İç Kuvvetler: Orojenez, Epirojenez, Volkanizma ve Depremler — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- İç kuvvetlerin yeryüzü şekillerini nasıl oluşturduğunu açıklar.
- Orojenez (dağ oluşumu) süreçlerini kıvrım ve kırık türleriyle ilişkilendirir.
- Epirojenez ile orojenezi karşılaştırır, yükselen ve alçalan alanları ayırt eder.
- Volkanizma ürünlerini ve Türkiye'deki önemli volkanlarını tanır.
- Depremde odak, merkez üssü ve büyüklük kavramlarını kullanarak yorum yapar.
Önemli noktalar
- Orojenez dağların oluşumu, epirojez ise geniş alanların yükselmesi/alçalmasıdır.
- Kırık dağlarda bloklar fay boyunca yükselir; kıvrım dağlarda katmanlar katlanır.
- Yükselme alanlarında deniz dibi fosilleri karada görülebilir.
- Odak depremin enerji açığa çıktığı derin nokta, merkez üssü ise yeryüzündeki karşılığıdır.
- Türkiye'de Ağrı (5137 m), Süphan, Nemrut ve Erciyes önemli volkanik dağlardır.
- 17 Ağustos 1999 Gölcük depreminin büyüklüğü 7,4; 1939 Erzincan depreminin büyüklüğü 7,9'dur.
Formüller ve kurallar
- Orojenez → kıvrılma ve kırıkla dağ oluşumu
- Epirojenez → kıvrılmasız geniş alan yükselmesi/alçalması
- Richter ölçeğinde 1 kademe ≈ 31 kat enerji farkı
- Deprem enerjisi: odaktan merkez üssüne doğru yayılır
- Volkanik ürünler: bazalt (akışkan) – andezit (orta) – riyolit (patlayıcı)
- İç kuvvetler yerin iç ısısı ve levha hareketleriyle beslenir
Sık yapılan hatalar
- Orojenez ile epirojezi eş anlamlı sanmak: Orojenezde kıvrılma ve kırıkla dağ oluşur, epirojezde ise geniş alan yükselir ya da alçalır.
- Depremde odak ile merkez üssünü karıştırmak: Odak yer altındaki enerji noktasıdır, merkez üssü odakla tepişen yeryüzü noktasıdır.
- Richter ölçeğinde her basamağın eşit enerji demesini sanmak: Bir kademe artışı yaklaşık 31 kat enerji artışına karşılık gelir.
- Tüm volkanları etkin sanmak: Ağrı, Erciyes ve Nemrut gibi volkanlar sönmüş sayılır; etkinlik mutlak değildir.
- Yaygın hata 5: İç Kuvvetler: Orojenez, Epirojenez, Volkanizma ve Depremler konusunda dikkat edilmesi gereken nokta 5.
Hızlı tekrar ipuçları
- Orojenez–epirojez sorularında önce katmanların katlanıp katlanmadığına bak; katlanmışsa orojenezdir.
- Deprem sorularında odak ve merkez üssünü aynı düşey düzlemde düşün, soru hangisini istediğini kontrol et.
- Büyüklük farkı sorularında kademe farkını al, 31 ile çarp; 2 kademe için 961, 3 kademe için yaklaşık 30000 çıkar.
- Türkiye volkan sorularında Ağrı'nın yüksekliğini (5137 m) ve en yüksek volkan niteliğini unutma.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra İç Kuvvetler: Orojenez, Epirojenez, Volkanizma ve Depremler konusunun çözümlü sorularını çöz.