10. SınıfBiyoloji
Biyolojik Birikim — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Biyoakümülasyon ve biyomagnifikasyonu tanımlar.
- Toksinlerin besin zincirinde yoğunlaşmasını açıklar.
- DDT ve ağır metalleri örnek verir.
- Biyolojik birikimin insan sağlığına etkisini yorumlar.
- Zararlı maddelerin kontrolüne yönelik önlemleri sıralar.
Önemli noktalar
- Fitoplankton < zooplankton < küçük balık < büyük balık < balıkçıl kuş
- Trofik düzey arttıkça toksik madde derişimi artar.
- Doku derişimi = Alınan − Atılan − Parçalanan (birikim pozitifse dokuda artar)
- DDT'nin kartallarda yumurta kabuğu incelmesine yol açtığı, Rachel Carson'un 1962 tarihli Sessiz Bahar kitabıyla gündeme gelmiştir.
- Biriken maddeler vücuttan atılamaz ve yağ dokusunda depolanır.
Formüller ve kurallar
- Fitoplankton < zooplankton < küçük balık < büyük balık < balıkçıl kuş
- Trofik düzey arttıkça toksik madde derişimi artar.
- Doku derişimi = Alınan − Atılan − Parçalanan (birikim pozitifse dokuda artar)
- Biyobirikim: madde vücuttan atılamadığında zamanla konsantrasyonunun artması
- Biyomagnifikasyon: trofik seviye yükseldikçe birikmiş maddenin miktarının katlanması
Sık yapılan hatalar
- Biyoakümülasyon ve biyomagnifikasyonu eşitlemek: İlki bireyde, ikincisi zincirde birikimdir.
- Toksinin "küçük balıkta en fazla" olduğunu sanmak: Derişim üst düzeylerde daha yüksektir.
- Bitkilerin de toksin biriktirmediğini düşünmek: Fitoplankton gibi üreticiler de biriktirir.
- Sorundan yalnızca "fabrikaları kapatmakla" kurtulunacağını sanmak: Tarımsal kimyasallar da önemli kaynaktır.
- Yaygın hata 5: Biyolojik Birikim konusunda dikkat edilmesi gereken nokta 5.
Hızlı tekrar ipuçları
- Piramit sorularında toksin derişimini "yukarı çıktıkça artar" kuralıyla çöz.
- Toksinlerin yağda çözünür olduğunu unutma; bu yüzden suda çözünen atıklardan daha tehlikelidir.
- DDT'nin kuşlarda yumurta kabuğunu inceltmesi klasik sınav örneğidir.
- 'En üst trofikte en yüksek değer' ifadesi geçiyorsa cevap biyomagnifikasyondur.
- Soruda madde idrar veya dışkıyla atılabiliyorsa birikim gerçekleşmez; kalıcılık şarttır.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra Biyolojik Birikim konusunun çözümlü sorularını çöz.