Ekolojik Büyüklükler (Biyomlar)

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste Ekolojik Büyüklükler (Biyomlar) konusunu yapı ve görev mantığıyla ele alacağız. Canlıda neden bu şekilde kurgulandığını sormak, ezberi kalıcı kılar.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Biyom kavramını tanımlar.
• Kazanım 2: Başlıca karasal ve sucul biyomları sıralar.
• Kazanım 3: Biyom dağılımını belirleyen etkenleri açıklar.
• Kazanım 4: Biyomları bitki örtüsü ve iklimle ilişkilendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu konuyu anlamanın ön koşulu Biyoçeşitlilik bilgisidir. Biyoçeşitlilik konusundaki temel kavramlar bu derste örneklerin üzerinde yeniden karşımıza çıkacak.

• Biyoçeşitlilik — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Enerji Akışı ve Madde Döngüleri — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

Ekolojik Büyüklükler (Biyomlar)

Günlük hayattan bir uygulama

Konuyu pekiştirmek için günlük hayattan bir uygulamaya bakmak gerekir. Aşağıdaki görev, Ekolojik Büyüklükler (Biyomlar) bilgisini gerçek bir işin içinde kullandırmak için hazırlandı; çözerken hangi adımı nerede kullandığımızı not etmek faydalıdır.

Uygulama sorusu: Yaşadığın bölgenin biyomunu belirle. İklim verilerini (ortalama sıcaklık, yıllık yağış), baskın bitki örtüsünü ve bu biyoma özgü üç canlı örneğini yaz; ardından bu biyomun insan faaliyetlerinden nasıl etkilendiğini tartış.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Bu konuyu çalışırken işinize yarayacak notlar

• Biyomları yağış-sıcaklık grafiğiyle zihninde konumlandır.
• İklim değişikliğinin biyom sınırlarını kaydırdığını vurgula.
• Biyom sorularında önce iklim bilgisine bak; bitki örtüsü iklimin sonucudur.
• Akdeniz iklimi yaz kuraklığıyla tanımlanır; buna uyumlu bitkiler sedir, defne ve maki türüdür.

Adım adım çözülmüş örnekler

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Afrika Savanı

Soru: Afrika savanı geniş çayırlık alanlardır. Kurak ve yağışlı olmak üzere iki mevsim bulunur. Yağışlı mevsimde otlar yeşerir, kurak mevsimde solar. Zürafa, aslan, fil gibi büyük memeliler burada yaşar.

1. Savan, yağışlı ve kurak mevsimlerin birbirini izlediği, otların mevsimsel olarak büyüyüp solduğu biyomdur.
2. Savanlarda otlar yağışlı mevsimde yeşerir, kurak mevsimde solar.
3. Bu mevsimsel döngüye uyum sağlayan büyük memeliler, suyun uzaklaştığı dönemlerde göç ederek yaşamlarını sürdürür.

Cevap: Savanlarda kurak ve yağışlı iki mevsim belirgindir; otlar yağışlı mevsimde yeşerir, büyük memeliler bu döngüye uyum sağlamıştır.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Kutup Tundrası

Soru: Kutup tundrası çok soğuk bir biyomdur. Permafrost nedeniyle ağaç büyüyemez. Sadece alçak bitkiler (yosun, liken) yaşar. Ren geyiği ve kutup ayısı gibi hayvanlar bu zorlu koşullara Adaptasyon göstermiştir.

1. Tundranın ağaçsız olmasının nedeni donmuş tabaka olan permafrosttur; donmuş toprakta kökler gelişemez.
2. Tundrada yalnızca yosun ve liken gibi alçak bitkiler yaşar.
3. Hayvanlar kısa yaz döneminde hızla beslenip üreyerek, soğuk mevsimde kullanmak üzere enerji depolarlar.

Cevap: Permafrost nedeniyle ağaçların büyüyemediği tundrada yalnız alçak bitkiler yaşar; hayvanlar soğuğa çeşitli uyumlar geliştirmiştir.

Kavram karşılaştırma tablosu

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Kural, formül ve ölçü tablosu

Aşağıdaki tablo bu konudaki kuralları tek bakışta toplar. Karar verirken önce bu tabloya bakmak, kuralı hatırlamakta işe yarar.

Yukarıdaki ölçülerin arkasındaki kural ve formüller şunlardır:

Sık Yapılan Hatalar

Aşağıdaki hatalar bu konuda en sık görülenlerdir. Her biri için önce hatanın kendisi, sonra neden yanlış olduğu ve doğrusu anlatılmıştır.

• Biyomu yalnızca sıcaklıkla açıklamak: Yağış da en az sıcaklık kadar belirleyicidir.
• Tundrayı "çöl" ile karıştırmak: Tundrada donmuş toprak (permafrost) bulunur.
• Savanı orman sanmak: Savan, seyrek ağaçlı otlak alanıdır.
• Tropikal ormanı en geniş biyom sanmak: En geniş biyomlar okyanuslardır; karaların geniş kuşakları ise bozkır ve çöldür.

Özet

Kısaca: Biyomlar iklime bağlı oluşan geniş yaşam bölgeleridir. Tropikal orman, savan, çöl, ılıman orman, tundra ve okyanus başlıca biyomlardır. Her biyomun kendine özgü tür toplulukları vardır.

Derste gördüğümüz ana fikirler şunlar:

• Biyomlar iklime bağlı oluşan geniş yaşam bölgeleridir.
• Tropikal orman, savan, çöl, ılıman orman, tundra ve okyanus başlıca biyomlardır.
• Her biyomun kendine özgü tür toplulukları vardır.
• Tropikal yağmur ormanları karasal alanın küçük bir bölümünü kaplamasına rağmen türlerin büyük kısmını barındırır.
• Tundra'da ağaç bulunmaz; alçak sıcaklıklar ve kısa yaz nedeniyle permafrost yaygındır.

Kendini dene

Aşağıdaki sorular konunun farklı yönlerini yoklar. Önce kendin çöz, sonra cevap anahtarına bak; eğer bir soruyu yanlış yaptıysan yukarıdaki ilgili bölüme geri dön.

1. Tropikal yağmur ormanlarının ortalama sıcaklığı nedir? (Şıklar: 0-10°C · 10-20°C · 25-28°C · 35-45°C)
2. Tundra biyomunu ayırt eden temel özellik hangisidir? (Şıklar: Permafrostun hiç olmaması · Ağaç bulunmaması · Her mevsimin yağışlı olması · Yıl boyunca yüksek sıcaklık)
3. Biyom dağılımını belirleyen en önemli faktörler hangileridir? (Şıklar: Sadece sıcaklık · Sadece yağış · Sıcaklık ve yağış · Toprak rengi)

Cevap anahtarı: 1) 25-28°C — Tropikal yağmur ormanlarında sıcaklık yıl boyu 25-28°C civarındadır.

2) Ağaç bulunmaması — Tundrada alçak sıcaklıklar ve kısa yaz nedeniyle ağaç yetişmez; alçak boylu bitkiler, yosun ve likenler bulunur.

3) Sıcaklık ve yağış — Biyom dağılımını sıcaklık ve yağışın birlikte belirler.

İlgili konular

Bu konuyu öğrenmek şu başlıkları da kolaylaştırır. Aynı üniteden ve sonraki üniteden ikişer konu seçtik:

• İnsan-Etkileşimi ve Çevre Sorunları — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Biyolojik Birikim — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Tür İçi ve Türler Arası Etkileşimler — aynı ünitede, bir sonraki adım.
• Süksesyon — aynı ünitede, bir sonraki adım.

Kaynak notu

Bu derste Ekolojik Büyüklükler (Biyomlar) konusu için kullanılan sayısal değerlerin tamamı adım adım gösterilerek hesaplandı; yaklaşık değer gereken yerde yaklaşık ifadesi açıkça yazıldı. Bu anlatım başka bir kitaptan cümle aktarmadan, konunun tanım ve kural düzeni yeniden yazılarak hazırlandı.

Ayrıca derste şu açık uçlu görevler yer alıyor; her biri puanlıdır ve kendi cevabını yazmanı ister:

• Yaşadığın bölgenin biyomunu belirle. İklim verilerini (ortalama sıcaklık, yıllık yağış), baskın bitki örtüsünü ve bu biyoma özgü üç canlı örneğini yaz; ardından bu biyomun insan faaliyetlerinden nası… (15 puan)
• Karasal biyomları (tundra, tayga, ılıman orman, çöl, tropikal yağmur orman) enlem kademelerine göre sırala ve her biri için tek cümlelik bir ayırıcı özellik yaz. (10 puan)
• Tundra, çöl ve tropikal yağmur ormanı biyomlarını iklim, bitki örtüsü ve uyum özellikleri başlıklarında karşılaştıran bir tablo hazırlayınız. (10 puan)

İleri Örnek

Daha ileri bir uygulama:

Soru: Yıllık yağışın 1200 mm olduğu bir alandan 400 mm yağış alan bir bölgeye geçildiğinde örtüde nasıl bir değişim beklenir? Açıklayınız.

1. Adım 1: 1200 mm yağış, geniş yapraklı ağaçların rahatça yetişebileceği orman koşulu sağlar.
2. Adım 2: 400 mm'ye düşüşte ağaçlar için su yetersizleşir; otlar ve çalılar dayanıklı kalır.
3. Adım 3: Örtü ormandan bozkıra (step) doğru seyrekleşir.

Sonuç/cevap: Örtü ormandan bozkıra (step) doğru değişir; ağaçlar yerini otlar ve çalılara bırakır.