İnsanda Sindirim, Emilim ve Taşınma

Konu Anlatımı

Bu derste ne öğreneceğiz?

Bu derste İnsanda Sindirim, Emilim ve Taşınma başlığına çalışacağız. Süreçleri adım adım takip edeceğiz; bir aşamanın nerede başlayıp nerede bittiğini bilmek konunun omurgasıdır.

Dersten sonra şunları yapabiliyor olmanız gerekiyor:

• Kazanım 1: Sindirim kanalının bölümlerini ve her bölümün görevini sıralayarak açıklar.
• Kazanım 2: Mide, karaciğer, safra kesesi ve pankreas salgılarının görevlerini karşılaştırır.
• Kazanım 3: Villus ve mikrovillus yapılarının emilim yüzeyini nasıl artırdığını açıklar.
• Kazanım 4: Yağ dışı besinlerin kılcal damarlara, yağların ise lenf kanalına geçiş nedenlerini izah eder.
• Kazanım 5: Pepsin ve tripsin gibi enzimlerin optimum pH değerlerini örneklerle ilişkilendirir.

Ön bilgi: bundan önce gördüğümüz

Bu derste Canlılarda Sindirim Yapıları konusunu hatırlayarak ilerliyoruz. İki konu arasındaki bağı kurmak, ayrı ayrı ezberlemekten daha kalıcı bir öğrenme sağlar.

• Canlılarda Sindirim Yapıları — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.
• Besinlerden Enerjiye: Sindirim — bu derste kullandığımız temel kavram buradan geliyor.

1. Sindirim kanalının bölümleri

Sindirim kanalı, ağızdan anüse uzanan tek yönlü bir borudur. Besin ağızda çiğnenip tükürükle karıştırılır, farinksten geçer, özofagus boyunca peristaltik hareketlerle aşağı taşınır. Yutulurken gırtlak kapağı hava yolunu geçici olarak kapatır. Midede asidik ortam ve mekanik karıştırma sağlanır. İnce bağırsak, duodenum (on iki parmak bağırsak), jejunum ve ileum olmak üzere üç bölümden oluşur; asıl emilim burada gerçekleşir. Kalın bağırsakta su ve elektrolit emilimi tamamlanır, geriye kalan artık dışkı hâlinde birikir.

2. Bezler ve salgıları

Sindirim, kanalın kendisinden değil bezlerden salgılanan enzim ve asitlerle gerçekleşir. Tükürük bezleri nişastayı parçalayan amilaz içeren tükürük salgılar. Mide bezleri üç farklı salgı yapar: hidroklorik asit pH'ı 2 civarına düşürür ve pepsinojeni aktif pepsine çevirir, pepsin proteinleri parçalar, mukus ise mide duvarını korur; renin enzimi ise çocuklarda süt proteininin sindiriminde görev alır. Karaciğer safra üretir, safra kesesi safrayı depolar ve ince bağırsağa boşaltır. Safra yağları parçalamaz, yalnızca yağ damlalarını küçük parçalara ayırarak lipazın çalışma yüzeyini artırır. Pankreas hem bikarbonat hem de tripsinojen, kimotripsinojen, amilaz ve lipaz salgılar.

3. Enzimler ve pH

Her enzimin görevini en iyi yaptığı bir pH aralığı vardır; buna optimum pH denir. Pepsin kuvvetli asidik ortamda, yani yaklaşık 2 değerinde etkilidir. Bu nedenle tükürük amilazı mideye girince etkisini kaybeder ve mideden ayrıldıktan sonra artık sindirim yapamaz. Pankreasın salgıladığı tripsin ise 8 değerine yakın bazik ortamda çalışır. Bu pH farkı, mide ile ince bağırsağın birbirinin enzimini üretemediğini gösterir.

4. Emilim yüzeyinin artırılması

İnce bağırsak duvarı düz bir boru değildir. Mukozanın üzerinde parmak biçiminde villuslar bulunur. Bir villusun merkezinde lenf kılcalı, çevresinde ise kan kılcal damarları yer alır; dış yüzeyi tek sıra sabsorpsiyon hücreleriyle örtülüdür. Bu hücrelerin zarındaki mikrovilluslar yüzeyi bir kez daha artırır. Böylece birkaç santimetre uzunluğundaki bir bağırsak, düz bir tüpün yüzeyinin çok katı bir emilim alanına sahip olur.

5. Emilim ve taşınma yolları

Emilim, besinlerin bağırsak hücresinden geçerek kâna geçmesidir; taşınma ise kanda hareket etmeleridir. Şekerler, amino asitler, su, mineral iyonlar ve kısa zincirli yağ asitleri kan kılcal damarlarına geçer ve kapı veni ile karaciğere uğrar. Uzun zincirli yağ asitleri ve gliserol ise bağırsak hücresinde yeniden yağ asitlerine ve trigliseritlere dönüştürülür; bunlar şilomikron adı verilen küçük parçacıklara paketlenerek önce lenf kılcalına, oradan göğüs kanalına ve sonra soluk damarına katılır. Kapı veninden gelen kan karaciğerden geçip hepatik venle kalbe döner.

6. Örnek çözüm: emilim hesabı

Bir öğünde 50 g yağ tüketildiğinde ve yağların yüzde 95'inin bağırsakta emildiği kabul edilirse şu yol izlenir. Önce emilmeyen oran bulunur, sonra bu oran tüketilen miktarla çarpılır. Bulunan değer, bağırsak hücresinde yağların bir bölümünün sindirilemediğini ya da emiliminin gerçekleşmediğini gösterir; bu pay dışkıyla uzaklaştırılır.

7. Özet

İnsanda sindirim kanalı ağızdan anüse uzanan tek yönlü bir yapıdır. Tükürük, mide, karaciğer, safra kesesi, pankreas ve bağırsak bezleri farklı salgılar vererek süreci yürütür. Mide asidik ortamıyla protein sindirimini başlatır, pankreasın bikarbonatı bu ortamı nötrleştirir ve tripsin gibi enzimler bazik ortamda çalışır. İnce bağırsakta villuslar ve mikrovilluslar emilim yüzeyini büyütür. Şeker ve amino asitler kan kılcal damarlarından kapı venine, yağlar ise lenf kanalından göğüs kanalına geçerek kana katılır.

8. Sık Yapılan Hatalar

• Safranın yağları parçalayan bir enzim olduğunu söylemek yanlıştır; safra yalnızca emülsiyon yaparak yüzeyi artırır.
• Yağların kapı veniyle taşındığını düşünmek sık bir hatadır; uzun zincirli yağlar önce lenf kanalına geçer.
• Pepsin ve tripsini aynı pH değerinde çalışan enzimler sanmak yanlıştır; pH değerleri belirgin biçimde farklıdır.
• Kalın bağırsakta emilim olmadığını düşünmek eksik kalır; su ve elektrolit emilimi bu bölgede tamamlanır.

Günlük hayattan bir uygulama

Bu derste öğrendiklerimizi günlük hayatta görmek, konuyu kalıcı hale getirir. Aşağıdaki görevde İnsanda Sindirim, Emilim ve Taşınma bilgisi bir işin içinde kullanılıyor; çözümü kendiniz yazmayı deneyin.

Uygulama sorusu: İnsanda yağların sindirimi ve taşınması sürecini aşama aşama açıklayınız.

Bu görev için 15 puan dağıtılmıştır; puanlama anahtarı, cevabın hangi adımlarla gösterilmesi gerektiğini ayrıntılı biçimde söyler. Puanlamada işlem sırasının ve sonuç cümlenin ayrı ayrı sayıldığına dikkat et.

Hızlı hatırlatma

• Sindirim kanalını öğrenirken sıralamayı ve her bölümde nedenin değiştiğini birlikte düşünün.
• Bir enzimin nerede çalıştığını sorarken yalnızca salgılandığı yeri değil, optimum pH değerini de göz önüne alın.
• Emilim ile taşınmayı ayırın: emilim bağırsak duvarından kâna geçme, taşınma ise kanda ilerleme olayıdır.
• Villus sorusu çözülürken önce villusun ortasında ne olduğuna, sonra çevresinde ne olduğuna bakın.
• Yağların taşınma yolunu hatırlamak için önce bağırsak hücresindeki dönüşümü, ardından lenf yolunu düşünün.

Çözülmüş örnek adımları

İki örnek üzerinde çalışacağız. İlk örnek kuralın temel kullanımını, ikinci örnek ise kuralın zorlayıcı bir durumunu gösterir. Adımları kendin yazmayı dene; ikinci adımda nerede durduğunu görmek, sınavda zaman kazanır.

Mide bezlerinin salgıları

Soru: Bir kişide mide asidi yeterli salgılanmadığında bazı enzimler görevini yerine getiremez. Bu tabloyu açıklayınız.

1. Mide bezlerinin hidroklorik asit salgısı azalmıştır.
2. Midede pH yükseldiği için pepsinojen aktif pepsine dönüşemez.
3. Pepsin üretilemediğinden protein sindirimi aksar, yiyecek daha az parçalanır.

Cevap: Asit eksikliğinde pH yükselir ve pepsinin optimum pH değeri olan 2 sağlanamadığı için protein sindirimi durur; besinlerin çoğu sindirilemeden bağırsağa geçer.

Bu örnekte adım sayısını not edin: kural her zaman aynı sayıda işlemle değil, kazanılması gereken bilgiye göre çözülür.

Villusun iç yapısı

Soru: Bir villusta yağların emilimi sonrasında nereden geçtiğini açıklayınız.

1. Bağırsak hücresi yağ asitlerini alıp yeniden yağ asitlerine ve trigliseritlere dönüştürür.
2. Trigliseritler şilomikron adlı küçük parçacıklar hâlinde paketlenir.
3. Bu parçacıklar villusun merkezindeki lenf kılcalına geçer.
4. Lenf kılcalından göğüs kanalına, oradan soluk damarına ulaşarak kana katılır.

Cevap: Yağlar villusun merkezindeki lenf kılcalına geçer ve göğüs kanalı yoluyla soluk damarına dökülerek kana katılır.

Kavram, anlam ve sık karıştırılan karşılık

Bu derste geçen terimler birbirine yakın durur ve sınavda karıştırılır. Aşağıdaki tabloda her terimin anlamı ve sık karıştırılan karşılığı yan yana verilmiştir.

Konudaki kural ve ölçü özeti

Konudaki kural ve ölçüleri tek tabloda topladık. Bu tablo, tekrar anlarında ilk bakılacak yerdir.