10. SınıfBiyoloji
Canlılarda Sindirim Yapıları — Çalışma Sayfası
Kazanımlar, önemli noktalar ve sık yapılan hatalar tek sayfada.
Bu konuda öğrenecekleriniz
- Sindirimin temel amacını açıklar ve besinlerin neden parçalanması gerektiğini gerekçelendirir.
- Hücre içi sindirimde lizozomun görevini açıklar ve süngerlerin beslenme biçimini tanımlar.
- İki yönlü ve tek yönlü sindirim sistemlerinin yapısını karşılaştırarak farkı ortaya koyar.
- Enteron gibi çıkıntılı yapıların emilim yüzeyini nasıl artırdığını sayısal örneklerle gösterir.
- Sindirim bezlerinin salgılarının görevlerini ve organlar arası iş birliğini izah eder.
Önemli noktalar
- Lizozom tek zarlıdır ve içinde sindirim enzimleri bulunur; ürettiği ürünler doğrudan sitoplazmaya karışır.
- Süngerlerde gerçek bir sindirim kanalı yoktur; besinler kofatlı amipslerle alınıp hücre içinde parçalanır.
- Yassı solucanlarda hücre içi ve hücre dışı sindirim birlikte görülür; kanal ağ şeklinde dallanmıştır.
- İki yönlü sistemde besin ve dışkı aynı açıklıktan geçerken tek yönlü sistemde anüs ayrı bir açıklıktır.
- Kelebekte sığınıkta depolama ve ön işleme, taşlıkta öğütme, orta bağırsakta asıl sindirim yapılır.
- Kanatlı böceklerin artıkları Malpighi tüpleriyle kana karıştırılıp osmotik yolla dışarı atılır.
- Enteron çıkıntıları bağırsak iç yüzeyini büyüterek aynı bağırsak boyunda daha çok emilim sağlar.
- Otçul hayvanların bağırsağı, benzer kütleli etçillere göre genellikle çok daha uzundur.
Formüller ve kurallar
- Yüzey artış katsayısı = kıvrımlı yüzey alanı / düz yüzey alanı
- Toplam emilim yüzeyi = düz yüzey alanı × çıkıntı katsayısı
- Artan yüzey miktarı = (son yüzey) − (başlangıç yüzey) olarak hesaplanır
- Bağırsak boyu oranı = bağırsak uzunluğu / vücut uzunluğu
- Sindirim hızı = birim zamanda parçalanan besin kütlesi
- Bağırsak ilerleme süresi = bağırsak boyu / ortalama ilerleme hızı
Sık yapılan hatalar
- Süngerlerde kanal olduğunu sanmak: Süngerlerde ağız, anüs ya da sindirim kanalı bulunmaz; besin kofatlı amipslerle alınır ve hücre içi sindirimle parçalanır.
- İki yönlü sistemde anüs aramak: Kelebek ve hamam böceği gibi canlılarda artık, besin alınan aynı ağızdan çıkar; ayrı bir anüs açıklığı yoktur.
- Lizozomu bir organ sanmak: Lizozom hücrenin içinde bulunan zarlı keseciktir; mide, karaciğer gibi bir organla karıştırılmamalıdır.
- Yüzey artışını süsleme saymak: Enteron çıkıntıları bağırsak duvarının emilim yüzeyini gerçekten büyütür; yüzey alanı çarpanla hesaplanır.
- Yassı solucanları yalnız hücre içi kabul etmek: Bu canlılarda hücre dışı kanal sindirimi de vardır ve iki yöntem birlikte kullanılır.
Hızlı tekrar ipuçları
- Bir canlının sindirim tipini belirlerken önce kanal olup olmadığına bakın; kanal yoksa hücre içi sindirim söz konusudur.
- Kanalın iki ucu da açıksa iki yönlü, besin girişi ile atık çıkışı farklı açıklıklara ayrılmışsa tek yönlü sistem denir.
- Kelimeleri karıştırmamak için sığınık ile taşlığı ayırt edin: sığınık biriktirir, taşlık öğütür.
- Bağırsak yüzey hesabında önce artış katsayısını, sonra başlangıç değeri bulun; sırayı ters çevirirseniz sonuç yanlış çıkar.
- Herhangi bir organelle ilişkilendirirken önce o yapının hücrenin hangi bölümünde bulunduğunu sorun.
Kendini dene
Bu sayfayı okuduktan sonra konu anlatımını tekrar oku ve kendi cümlelerinle özetle.